Amasyalıdır. Ferâiz’in üstâd-ı yegânesi şeyhü’l-ulemâ Erzurumî Ömer Efendi bin Emîn Ağa’nın mahdûmudur. Üçler Mahallesi’nde 1286’da doğdu. Sultân Bâyezîd Mektebi muallimi Kara Müezzin İbrâhim Efendi’den hızf-ı Kur’ân edib [337] 1298’de Rüşdiye Mektebi’ne girdi.
1302’de birincilikle mektebden şehâdetnâme alıp Köprülü Hacı Hâfız Mustafa Tevfik Efendi’nin halka-i tedrîsine mülâzemet etdiği gibi Mecdîzâde Hâfız Abdurrahman Kâmil Efendi’nin dersine de muvâzabet ederek 1314’de her iki fâzıldan icâzetnâme aldı. Bu esnâda birâderi Mustafa Ziya Efendi’den hayli istifâde etdi.
1315’de İstanbul’a gidip ba’zı zevâtın derslerine devam ederek 1319’da mekteb-i nüvvâba girdi. 1323 senesi recebinde râbia sınıfından şehâdetnâme alıp Bâlâ, Gürün, Çal, Merzifon kazâlarına sırasıyla kadı oldu.
1334’de sâlise sınıfına terfî’ edilip Sinop sancâğına kadı oldu. 1337’de kadı olduğu halde vefât etdi. Âlim, müdebbir, gâyet zekî, muktedir, usûl-âşinâ, şâir bir zât idi. Amasya‘da Arpacı esnâfından Gürcü Muharrem Ağa’nın kerîmesiyle teehhül etmişdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Ferâiz (miras hukuku) ilminin tek üstadı, âlimlerin şeyhi Erzurumî Ömer Efendi'nin oğludur; Ömer Efendi Emîn Ağa'nın oğludur. Üçler Mahallesi'nde 1286'da [1869-70] doğdu. Sultân Bâyezîd Mektebi öğretmeni Kara Müezzin İbrâhim Efendi'den Kur'ân'ı ezberleyip 1298'de [1880-81] Rüşdiye Mektebi'ne girdi.
1302'de [1884-85] okuldan birincilikle diploma alıp Köprülü Hacı Hâfız Mustafa Tevfik Efendi'nin ders halkasına katıldığı gibi Mecdîzâde Hâfız Abdurrahman Kâmil Efendi'nin dersine de devam ederek 1314'te [1896-97] bu iki fâzıldan da icâzetname aldı. Bu sırada kardeşi Mustafa Ziya Efendi'den de epey yararlandı.
1315'te [1897-98] İstanbul'a gidip bazı kişilerin derslerine devam ederek 1319'da [1901-02] Nüvvâb Mektebi'ne (naip, yani şer'î hâkim yetiştiren okul) girdi. 1323 yılı Recep ayında [1905] dördüncü sınıftan diploma alıp sırasıyla Bâlâ, Gürün, Çal ve Merzifon kazalarına kadı oldu.
1334'te [1915-16] üçüncü sınıfa yükseltilip Sinop sancağına kadı oldu. 1337'de [1918-19] kadı iken vefat etti. Âlim, tedbirli, çok zeki, güçlü, usûl bilen ve şair biriydi. Amasya'da Arpacı esnafından Gürcü Muharrem Ağa'nın kızıyla evlenmişti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ferâiz: miras hukuku
- üstâd-ı yegâne: tek üstat, eşsiz hoca
- şeyhü'l-ulemâ: âlimlerin şeyhi, âlimlerin başı
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'ân'ı ezberleme
- şehâdetnâme: diploma
- mülâzemet: bir hocanın ders halkasına katılarak yetişme
- muvâzabet: devam etme, düzenli gitme
- icâzetnâme: ders verme ve ilim nakletme yetkisini gösteren belge
- mekteb-i nüvvâb: naip (şer'î hâkim) yetiştiren okul
- râbia, sâlise: dördüncü, üçüncü sınıf
- kadı: şer'î hâkim
- muktedir: güçlü, becerikli
- usûl-âşinâ: usûl ve yöntem bilen
- teehhül: evlenme
Nüvvâb Mektebi
Erzurumîzâde'nin İstanbul'da girdiği okul, Tanzimat döneminde şer'î hâkimlerin yetiştirilmesi için kurulan Mekteb-i Nüvvâb'dır. Okul önceleri iki yıllık Muallimhâne-i Nüvvâb idi; 1883'te adı Mekteb-i Nüvvâb olarak değiştirildi, öğrenci sayısı elliden doksana, öğrenim süresi iki yıldan dört yıla çıkarıldı. Okulda fıkıh, ferâiz, inşâ, güzel yazı, imlâ ve hesap gibi dersler okutuluyordu. Erzurumîzâde'nin 1319'da girip 1323'te dördüncü sınıftan diploma alması, dört yıllık bu düzene uyar. Okul 1908'den sonra Mekteb-i Kudât adıyla anıldı ve şer'iyye mahkemelerinin 1924'te kapatılmasıyla faaliyetine son verdi. 1855'te yapılan düzenlemede hâkimler bilgi ve yeteneklerine göre beş sınıfa ayrılmıştı; birinci en üst, beşinci en alt sınıftı. Metindeki "sâlise sınıfına terfî" ifadesi bu sınıflama içinde üçüncü sınıfa yükselmeyi gösterir; ancak Hüsameddin'in kullandığı sınıf adlarının bu düzenle bire bir örtüştüğü kaynaklarda belirtilmez, bu bir çıkarımdır.
Hocaları ve Amasya'daki Çevresi
Maddede adı geçen Köprülü Hacı Hâfız Mustafa Tevfik Efendi, Meşîhat Arşivi belgelerini inceleyen bir araştırmaya göre 1858'de Köprü'de doğmuştur, "Köprülü Hacı Hâfız" diye tanınır. On yaşına kadar Köprü'de Abdulgânizâde Mektebi'nde hâfız olmuş, Amasya'da Sultan Bayezid Medresesi'nde okumuş, 1883'te Harputî Ali Efendi'den icâzet alıp 1884'te Amasya'ya yerleşerek ders vermeye başlamıştır. 1900-1904 arasında Amasya Mahkeme-i Bidâyet üyeliği yapmış, medreselerde okutulan kitaplara şerh ve haşiye notları yazmıştır. Bu bilgiler, Hüsameddin'in verdiği 1314 [1896-97] tarihli icâzetle uyuşur: Mustafa Tevfik Efendi o yıllarda Amasya'da öğrenci yetiştiriyordu.
Diğer hocası Mecdîzâde Hâfız Abdurrahman Kâmil Efendi, Hüsameddin'in kitabında 1305'te [1887-88] bir medresede müderris olmuş, aynı dönemde Amasya müftüsü olarak da anılır (Hüsameddin kendi öğrenimini anlatırken Abdurrahman Kâmil'i dönemin Amasya müftüsü diye anar). Mustafa Tevfik Efendi ile Abdurrahman Kâmil Efendi'nin adı Meşîhat Arşivi'ndeki bir başka müderrisin, Ordulu Süleyman Sadeddîn Şevki Efendi'nin hocaları arasında da sayılır; yani Erzurumîzâde'nin iki hocası, o öğrencinin 1880 ile 1892 arasındaki öğrenimi sırasında Amasya'da aynı çevreye ders veren kişilerdir.
Babası Erzurumî Ömer Efendi'nin ferâizdeki ününe dair, kitap dışında bir kayda rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 366. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Giriş, s. 15–17; 1. Cilt, s. 161–167.
Akademik çalışmalar
- İlhami Yurdakul, "Mekteb-i Nüvvâb", TDV İslâm Ansiklopedisi, EK-2, Ankara 2019, s. 240–241. https://islamansiklopedisi.org.tr/mekteb-i-nuvvab
- Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2, 2024, s. 732–758. https://doi.org/10.52637/kiid.1512049