Emîr Seyfeddîn Şâdgeldi Pâdişâh

Günümüz Türkçesiyle

Hacı Kutlu Şâh'ın ikinci oğlu olup 760 [1359-60] şevvalinde Amasya emiri olarak geldi. Amasya'da Mevlânâ Fahreddîn İlyâs bin Cemâl-i Aksârâyî'den ders okumuş, iyi öğrenim görmüş âlimlerden olmuştu. Ünlü Cemâleddîn Muhammed Aksarâyî onun ders arkadaşı ve bilgi dostuydu.

Şâdgeldi Pâdişâh, halk arasında "Şâdgeldi Paşa" diye ünlenmişti. Çünkü "Paşa", Türk dilinde "affetme ve kusur örtme yönü ağır basan, yumuşak huylu, tedbirli, ölçülü" anlamına gelirdi. Şâdgeldi Bey bu niteliklerle gerçekten donanmış, âlim, yumuşak huylu bir kişiydi.

Şâdgeldi Pâdişâh'ın iki amcası vardı: Biri Bedreddîn Gazânşâh, öbürü Şerefeddîn Toganşâh idi. Toganşâh Turhal beyi olup oğulları Mübârekşâh ile Mukbil Beyler'di.

Hacı Kutlu Şâh, her yandan topladığı önemli kuvvetlerle Karamanoğlu Alâ'eddîn Bey'in üzerine yürüdü. Karamanlılar'la savaşarak üçüncü kez Karaman ordusunu fena hâlde bozguna uğrattı. Alâ'eddîn Bey'i kaçmaya zorlayıp Konya'yı yeniden aldı.

Hacı Kutlu Şâh, Konya'nın üçüncü kez fethi üzerine Eretna'dan çok daha fazla nüfuz ve şöhret kazandı. Türkler için Eretnaoğulları'ndan bir hayır ve fayda gelmeyeceği kanaatine vardığından Emîr Ca'fer'i bertaraf edip bağımsızlığını ilan etti.

Bunun üzerine Hacı Kutlu Şâh, Kayseri emirliğine kardeşi Bedreddîn Gazânşâh'ı atayıp Ca'fer Bey'in gözetim altında tutulması işini ona verdi. Bu sırada Ankara beyi, Devletşâhoğlu Melik Nâsıreddîn Bahtiyâr Bey idi.

Bahtiyâr Bey, "Câmiu'd-Düvel"de anıldığı üzere babası Devletşâh'tan sonra Ankara emiri olmuştu. Fakat serkeş ve zalim bir adamdı. Bazen Karamanlılar'la birlikte olup Osmân İli'ni yağmalar, bazen Kutlu Şâh ile ittifak edip Karaman ilini vururdu.

Hacı Kutlu Şâh'ın bağımsızlığı, Eretnaoğulları'ndan yana olan beylere, özellikle Hâce Alî Şâh ile Karaca Bey oğlu Dulkadiroğlu Halîl Bey'e ağır gelmiş, her biri Hacı Kutlu Şâh'a karşı tavır almıştı.

Karamanoğulları Süleyman ve Alâ'eddîn Beyler, Konya'yı kurtarmak için her yandan kendilerine müttefik ararken bu beyleri kolayca elde etmişler, bütün güçleriyle Hacı Kutlu Şâh'ın üzerine yürümüşlerdi.

Hacı Kutlu Şâh'ın amacı, hareketlerinden anlaşıldığına göre, ayrı ayrı emirlikler yüzünden aralarına ayrılık girmiş olan Türkler'i birleştirip Avrupa'da batıya doğru ilerleyen Osmanlı Türkleri'ne destek olmaktı.

Ne çare ki yalnız kendi çıkarlarına bakan büyük beyler ve ağalar bu amacı takdir edemiyorlar, Hacı Kutlu Şâh'ın yenilip felakete uğramasına çalışıyorlar, Hacı Kutlu Şâh'a yardım edecek beyleri bile ellerinden geldiği kadar caydırıyorlardı.

Bu yüzden Hacı Kutlu Şâh'a yardım edecek yalnız büyük oğlu Ahmed Şâh idi. Öbür oğlu Şâdgeldi Paşa'nın Amasya'dan ayrıldığı gün Halifetoğlu Süleyman Bey oğlu Alâ'eddîn Alî Bey'in Amasya'yı ele geçirmek için ayaklanacağı kesindi.

Kendisinin atadığı kardeşi Gazânşâh ise Samgaroğlu Hızır Bey'den çekindiğini ileri sürerek Kayseri'den hareket etmiyor, asker bile göndermiyordu. Hacı Kutlu Şâh her bakımdan yalnız başına kalmıştı. Hacı Kutlu Şâh, Karamanlılar'la defalarca çarpıştı. Bazen galip geliyor, bazen yeniliyordu.

Gücü azaldığı için beylerden yardım istedi. Bütün gücüyle yardım eden yalnız Sivas emiri Şihâbeddîn Ahmed Şâh oldu. Şâdgeldi Paşa ile Kâbilîzâde Muhammed Paşa da Amasya ve Tokat'tan asker gönderdiler.

Hacı Kutlu Şâh ile oğlu Ahmed Şâh, son bir gayretle ve şiddetle savaşarak mevzilerini koruyorlardı. Fakat Karamanoğlu Alâ'eddîn Bey, aldığı yeni ve önemli kuvvetlerle saldırısını yenileyip savaşı kazandı. Hacı Kutlu Şâh ile oğlu öldürüldü (762 [1361]).

Alâ'eddîn Bey, Konya'yı kurtardıktan sonra Kayseri üzerine yürüdü. Kayseri emiri Gazânşâh'ı ve damadı olan Mühezziboğlu Alameddîn Süleyman Bey'i kaçmaya zorlayıp Eretnazâde Muhammed Bey'i emirlik makamına atayarak yeniden getirdi ve geri döndü.

Müneccimbaşı Ahmed Efendi "Câmiu'd-Düvel" adlı eserinde şöyle diyor: "Karamanzâde Alâ'eddîn Bey, İbni Kürd ile defalarca savaştı. Sonunda galip gelip İbni Kürd'ü öldürdü. Eretnazâde Muhammed Bey'i emirlik makamına atayıp yeniden getirdi."

Gazânşâh ile damadı ve aile fertleri Amasya'ya dönme imkânı göremediklerinden Şam'a kaçtılar. Oradan Kudüs'e gidip yerleştiler.

Hacı Kutlu Şâh ile oğlunun ölümü Karamanlılar'ı çok sevindirmiş, fakat Eretna ülkelerini adeta karmakarışık hâle getirmişti. Özellikle Amasya için bir felaket olmuş, Şâdgeldi Paşa'nın karşıtlarını kanlı hareketlere sürüklemişti.

Karamanlılar bu zaferle sevinerek Ankara'da Devletşâh oğlu Bahtiyâr Bey'i kendilerine uydurmuşlar, Osmân İli'ni yağmalamaya kalkışmışlardı. Çünkü Bursa emiri Osmân oğlu Orhan Bey 761 [1360] recebinde ölmüş, yerine oğlu Hünkâr Murâd Bey geçmişti.

Orhan Bey zamanında Osmân İli'ni ikide bir rahatsız eden Bahtiyâr Bey, Karamanlılar'a uyup yine saldırılarını tekrarladığından, Osmanlı komutanlarından ünlü Sunkur Paşa büyük bir kuvvetle gelip Ankara'yı fena hâlde kuşattı.

Bahtiyâr Bey'in saldırılarından zaten bıkmış olan Ankara halkı, Sunkur Paşa'ya kaleyi teslim edip Murâd Bey'e bağlılık yemini ettiler. Bahtiyâr Bey, oğlu Kara Devletşâh ile Amasya'ya kaçıp Şâdgeldi Paşa'ya sığındı.

Amasya ileri gelen emirlerinden Halifetoğlu Alâ'eddîn Alî Bey, babasının zamanından beri fırsat kollarken Hacı Kutlu Şâh'ın öldürüldüğünü duyduğu anda harekete geçti. Kendisine yardım eden beylerin başına geçti, Amasya emirliğini ele geçirmek için ayaklandı.

Çünkü Gül Beyoğlu Alâ'eddîn Alî bin Muhammed ile kardeşi Receb, Tuli Beyzâde İbrâhim, Yağmur Beyzâde öbür İbrâhim Beyler, Halifetzâde Alâ'eddîn Alî Bey'in taraftarlarıydı. Köprü emiri Taşanzâde Haydar Bey ile Osmâncık emiri Sârımeddîn Ahmed Bey de Alî Bey'i tutuyorlardı.

Alâ'eddîn Alî Bey, bu kadar kuvvet bulduktan sonra ayaklanıp Amasya emirliğini ele geçirerek Şâdgeldi Paşa'yı Amasya'dan çıkardı. Çünkü Şâdgeldi Paşa kendisini savunacak askeri babasının yanına göndermiş, Amasya'yı savunmasız bırakmıştı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• şerîk-i ders, refîk-i irfân: ders arkadaşı, bilgi yolunda yoldaş
• afv ve setr: affetme ve kusurları örtme
• halîm, mu'tedil: yumuşak huylu, ölçülü
• halûk: güzel huylu
• serkeş: başına buyruk, dizginlenmeyen
• târâc etmek: yağmalamak
• i'lân-ı istiklâl: bağımsızlığını ilan etme
• vaz'iyyet almak: karşı tavır takınmak
• muzâheret: destek, yardım
• menkûb: felakete uğramış
• der-miyân etmek: ileri sürmek
• istimdâd: yardım isteme
• tecdîd-i savlet: saldırıyı yenileme
• maktûl: öldürülmüş
• mu'ârız: karşıt, itiraz eden
• iz'âc: rahatsız etme
• bey'at: bağlılık yemini, biat
• a'yân-ı ümerâ: emirlerin ileri gelenleri

Şadgeldi'nin Yetişmesi ve Çevresi

Şadgeldi'nin Amasya'da Fahreddin İlyas'tan ders gördüğü bugünkü araştırmalarda da yinelenir. Mustafa Karabacak'ın Cemâleddin el-Aksarâyî üzerine yazdığı çalışmaya göre Aksarâyî de Amasya'ya gidip Cemâleddin İbrahim'in oğlu Fahreddin İlyas Rûmî'den ders almış, Amasya emirliğine kadar yükselecek olan Hacı Şadgeldi ile aynı hocadan okumuştur. Hüsameddin hocanın adını "Cemâl-i Aksârâyî'nin oğlu" diye verir, Karabacak ise "Cemâleddin İbrahim'in oğlu" der. İkisi aynı kişi olabilir, ama bunu doğrulayan bir kayda rastlanmadı. Aynı çalışmaya göre Şadgeldi emir olunca Aksarâyî'yi Amasya kadılığına ve Dârülilim müderrisliğine getirmiştir. Aksarâyî'nin soru-cevap biçimindeki tefsir ve hadis eseri el-Es'ile ve'l-Ecvibe, mukaddimesine göre Şadgeldi için ve onun isteğiyle, bölge halkı da düşünülerek Farsça yazılmıştır.

Hüsameddin'in dipnotunda bu eserde Şadgeldi'nin "Seyfü'd-dünyâ ve'd-dîn" diye anıldığı belirtilir. Karabacak ise mukaddimedeki adı "Şemsüddin Ahmed el-Hac Şadgeldi Paşa" olarak verir ve ölüm tarihini 783 [1381] yazar. İki unvan farklıdır. Şadgeldi'yi hem siyasi hem ilmî yönüyle ele alan bir bildiri de Mehterhan Furkani tarafından yazılmıştır.

Aile Bağları

Hüsameddin'e göre Gazânşâh ve Toganşâh Şadgeldi'nin amcalarıdır. Recep Orhan Özel'in kitabelerle Amasya tarihi üzerine yazdığı çalışmada ise Hacı Kutlu Şah'ın Ahmed Şah, Şadgeldi ve Bedreddin Gazan Şah adlı üç oğlu olduğu, Şerefeddin Togan Şah'ın da Kutlu Şah'ın kardeşi olup Turhal emirliği yaptığı yazılıdır. Gazan Şah'ın oğul mu kardeş mi olduğu bu iki anlatıda ayrışır. İngilizce bir ansiklopedi maddesinde Şadgeldi, Hacı Kutlu Şah'ın ikinci büyük oğlu olarak geçer.

Özel'in çalışmasına göre Kutlu Şah'ın annesi Taceddin Altunbaş'ın kızıdır ve bu yüzden Şadgeldi baba tarafından Selçuklularla akrabadır.

Hacı Kutlu Şah'ın Sonu

Özel'in çalışmasında Karamanoğulları'nın Kutlu Şah'ın artan nüfuzundan rahatsız olup onu ve oğlu Ahmed Şah'ı yenip öldürdüğü, Kayseri emiri Bedreddin Gazan Şah'ın da babasının akıbetine uğramamak için Kayseri'yi bırakıp Kudüs'e kaçtığı anlatılır. Bu, Hüsameddin'in verdiği ayrıntılarla uyuşur. Hüsameddin'in dipnotunda Gazânşâh'ın damadı Süleyman Bey'in 771'de [1369-70] öldüğü, eşi Isfahân Hâtun'un (Gazânşâh'ın kızı) da 782'de [1380-81] orada bir medrese yaptırdığı, bunların hâl tercümelerinin Kudüs tarihi üzerine yazılmış el-Ünsü'l-Celîl adlı eserde bulunduğu belirtilir; bu bilgiyi başka bir kaynaktan doğrulayamadım.

Karamanlı tarafında ise Faruk Sümer'in maddesine göre Süleyman Bey 762'de [1361] öldürülmüş, yerine Alâeddin Bey geçmiştir. Alâeddin Bey Konya'yı kalıcı olarak Karamanlı topraklarına 1366-1367'de katmıştır. Hüsameddin'in "Karamanoğlu Alâ'eddîn Bey" olarak andığı kişi bu Alâeddin Bey'dir.

Bahtiyar Bey ve Ankara

Halil İnalcık'ın I. Murad maddesine göre Orhan Bey'in ölümünü fırsat bilen Amasya emirlerinden Bahtiyar Bey Ankara'yı almış, Karamanoğlu Alâeddin Eretnaoğlu Mehmed'i tahta çıkardıktan sonra Ankara'ya hâkim olan Bahtiyar Bey'le ittifak hâlinde Osmanlı topraklarına saldırmıştır. I. Murad 1363 baharında yürüyüşe geçip Eretna'nın Moğol birliklerini Eskişehir bölgesinde bozguna uğratmış, Karaman ordusunu püskürtmüş, bunun üzerine kuşatma altındaki Ankara ahîleri kalenin anahtarlarını getirip teslim olmuşlardır. İnalcık Bahtiyar Bey'in Amasya'ya kaçtığını yazmaz, Sunkur Paşa adını da anmaz; Hüsameddin'in verdiği bu iki ayrıntı o maddede yoktur. Orhan Bey'in ölümü için Hüsameddin 761 [1360] recebini verirken, aynı maddede ölüm haberinin Murad'a Cemâziyelevvel 763'te [Mart 1362] ulaştığı yazılıdır; iki tarih arasındaki farkı açıklayacak bir kayıt bulunmadı. Hüsameddin'in dipnotuna göre Yenişehir'de Sunkur Paşa'ya ait bir cami, imaret ve vakıflar vardır.

Şadgeldi'nin Dönüşü ve Sonu

İngilizce bir ansiklopedi maddesine göre Alâeddin Ali Bey Şadgeldi'yi 1361'de Amasya'dan çıkarmıştır. Özel'in çalışmasında anlatıldığı üzere Şadgeldi Turhal'da amcasının yanına gidip bir süre kaldıktan sonra güç toplayarak Amasya'yı geri almış, Eretna'nın zayıflığını görüp Amasya'da bağımsız hareket etmeye başlamış, Osmancık Kalesi'ni, İskilip'i ve Sinop'u idaresine katmıştır. Aynı maddede, birkaç ay sonra yönetimi geri alan Şadgeldi'nin Niksar emiri Sirâceddin Muhammed'i vezir, Nizâmeddin Mahmud'u kadıasker, Aksarâyî'yi Amasya kadısı, Gümüşlüoğlu Hacı Sinan'ı defterdar atadığı kaydedilir. Kemal Göde'nin Eretnaoğulları maddesine göre Şadgeldi 1365'te Eretnalı Mehmed Bey'in öldürülmesinde adı geçen emirlerdendir. Abdülkerim Özaydın'ın Kadı Burhâneddin maddesinde Burhâneddin'in 1381 sonbaharında Şadgeldi'nin üzerine yürüyüp onu yendiği ve öldürttüğü belirtilir. Özel'e göre Şadgeldi Tokat'ta öldürülmüş, Halifet Gazi Mezarlığı'na gömülmüştür. Oğlu Ahmed Bey babasının ölümünden sonra yönetimi devralmıştır. Hanedanın sonu bir derlemede 1393, Özel'in aktardığı bir çalışmada 1403 olarak geçer, Özel'in kendi metninde Amasya'nın 1398'de Osmanlı egemenliğine girdiği yazılıdır. Bu üç tarih arasındaki farkı açıklayan bir kaynak bulamadım.

Şadgeldi Türbesi

Şadgeldi Türbesi, Halifet Gazi Türbesi'nin karşısında, Kadılar Türbesi'nin güneybatısındadır. Yapı 14. yüzyılda yapılmış, dikdörtgen planlı, eyvan tipli, duvarları kesme taştan ve üzeri tonozla örtülüdür. Özel'in çalışmasına göre türbede Şadgeldi ile birlikte sekiz kişinin daha kabri bulunur. Şadgeldi'nin sandukasında "emîr, merhum, mağfur, saîd, şehit, maktul" ifadeleri ve "Zeynü'l-Hâc Şadgeldi Paşa" adı okunur, ayak taşında 783 [1381-82] tarihi yazılıdır. Aynı çalışma Şadgeldi zamanında Amasya kadılığında bulunan Mehmed b. İmâd b. Mehmed'in 779'da [1377-78] bir çeşme yaptırdığını da anar. Hüsameddin'in 3. cildinde de Amasya kadısı Mevlânâ İmâd'ın adı geçer; iki adın ilişkisi okuduğum kaynaklarda açıklanmamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 415–417. amasya.bel.tr
• Recep Orhan Özel, "Kitâbelerle Amasya Tarihi (11 ve 14. Yüzyıl)", Sosyal Bilimler Araştırmaları 13, Amasya Üniversitesi Yayınları, Ekim 2024.

Akademik çalışmalar

• Mustafa Karabacak, "Cemâleddin el-Aksarâyî'nin Hadisçiliği: el-Es'ile ve'l-Ecvibe Örneği", Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/1, 2020, s. 11–35. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1162233
• Kemal Göde, "Eretnaoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/eretnaogullari
• Faruk Sümer, "Karamanoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/karamanogullari
• Halil İnalcık, "Murad I", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-i
• Abdülkerim Özaydın, "Kadı Burhâneddin" (Kadı Burhâneddin Devleti bölümü), TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kadi-burhaneddin
• "Shadgeldi" maddesi, Wikipedia (İngilizce); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Sivas-Kayseri ve Dolaylarında Eretna Devleti", Belleten, 32/126, 1968, s. 161–190'a atıfla. https://en.wikipedia.org/wiki/Shadgeldi

Resmî kaynaklar

• "Şadgeldi Türbesi", Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Kültür Portalı, Gezilecek Yerler. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/amasya/gezilecekyer/sadgelditurbesi

Diğer kaynaklar

• "Kutluşahlar Beyliği: Şadgeldiler", Arkeolojik Haber. https://www.arkeolojikhaber.com/haber-kutlusahlar-beyligi-sadgeldiler-18218/