Amasya'nın sâbık emîri Halifetzâde Şücâ'eddîn Süleyman Bey bin Alâ'eddîn Alî Bey'in mahdûmudur. 762 senesi evâhirinde kendisine mu'în olan beylerin ittifâkıyla Amasya emîri oldu. Kadı ve müftü yerinde kaldı. Yağmur Beyzâde Sârımeddîn İbrâhim Bey'i candârı, Gül Beyoğlu Alâ'eddîn Alî Bey'i de kale dizdârı olarak ta'yîn etdi. Bunun birâderi Şerefeddîn Mukbil Bey'di. Fakat Şâdgeldi Paşa [67] Amasya'dan çıkdığı zamân Turhal'a gidip amcası Toganşâh yanında kaldı. Ümerâdan Torumtayoğlu Sirâceddîn Muhammed, Bâbukşâhoğlu Alâ'eddîn Alî Paşa, Süleyman Şâhoğlu Tâceddîn Ahmed, Sunkuroğlu Süleyman, Âbâdoğlu Mahmûd, Baytemüroğlu İmâd Beyler'i kendisine celb eyledi. Gümüşlüoğlu Hâce Sinan Çelebi zâten kendisine tarafdâr idi.
Tokat emîri Kâbilîzâde Celâleddîn Muhammed Paşa, Lâdik emîri Sevinc Beyzâde Hüseyin, Niksâr emîri Tâceddînzâde Sirâceddîn Muhammed Beyler de Şâdgeldi Paşa'ya mu'âvenet ederek onu takviye etmekde idiler.
Şâdgeldi Paşa, her tarafdan aldığı kuvvetlerle Amasya üzerine yürüdü. Amasya emîri Alî Bey de kendisini iltizâm eden beylerle karşıladı. Kaynar önünde yapdıkları muhârebede Şâdgeldi Paşa galebe etdi. Muzafferâne Amasya'ya girip ikinci def'a emîr oldu.
Emîr-i sâbık Alî Bey, Amasya'da "Kaynar Vak'ası" diye meşhûr olan muhârebede pek çok zâyi'ât verdiğinden ne kendisi, ne de tarafdârı duramadılar, Amasya'dan tamâmiyle çekip gitmeye mecbûr oldular. Halifetzâde Alî Bey Ankara'ya⁴⁹⁶, Gül Beyzâde Alî ve Receb, Yağmurzâde [68] İbrâhim Beyler Mısır'a, Taşanzâde Haydar Bey de Elbistân'a firâr etdiler.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın önceki emiri Halifetzâde Şücâ'eddîn Süleyman Bey'in oğludur; Süleyman Bey de Alâ'eddîn Alî Bey'in oğludur. 762 [1361-62] yılının sonlarında kendisine yardım eden beylerin birliğiyle Amasya emiri oldu. Kadı ve müftü yerinde kaldı. Yağmur Beyzâde Sârımeddîn İbrâhim Bey'i candar, Gül Beyoğlu Alâ'eddîn Alî Bey'i de kale dizdarı olarak atadı. Bunun kardeşi Şerefeddîn Mukbil Bey'di. Fakat Şâdgeldi Paşa Amasya'dan çıktığı zaman Turhal'a gidip amcası Toganşâh'ın yanında kaldı. Emirlerden Torumtayoğlu Sirâceddîn Muhammed, Bâbukşâhoğlu Alâ'eddîn Alî Paşa, Süleyman Şâhoğlu Tâceddîn Ahmed, Sunkuroğlu Süleyman, Âbâdoğlu Mahmûd, Baytemüroğlu İmâd Beyler'i kendi tarafına çekti. Gümüşlüoğlu Hâce Sinan Çelebi zaten kendisinden yanaydı.
Tokat emiri Kâbilîzâde Celâleddîn Muhammed Paşa, Lâdik emiri Sevinc Beyzâde Hüseyin, Niksar emiri Tâceddînzâde Sirâceddîn Muhammed Beyler de Şâdgeldi Paşa'ya yardım ederek onu güçlendiriyorlardı.
Şâdgeldi Paşa, her yandan aldığı kuvvetlerle Amasya üzerine yürüdü. Amasya emiri Alî Bey de kendisini tutan beylerle karşıladı. Kaynar önünde yaptıkları savaşta Şâdgeldi Paşa galip geldi. Zaferle Amasya'ya girip ikinci kez emir oldu.
Önceki emir Alî Bey, Amasya'da "Kaynar Vak'ası" diye ünlenen savaşta çok kayıp verdiğinden ne kendisi ne de taraftarları dayanabildi, Amasya'dan tamamen çekilip gitmeye mecbur oldular. Halifetzâde Alî Bey Ankara'ya, Gül Beyzâde Alî ve Receb ile Yağmurzâde İbrâhim Beyler Mısır'a, Taşanzâde Haydar Bey de Elbistan'a kaçtılar.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sâbık emîr: önceki emir
- mu'în: yardımcı, destekçi
- candar: hükümdarın ve konağın korunmasıyla görevli kişi
- kale dizdârı: kale komutanı
- celb etmek: kendi tarafına çekmek
- tarafdâr, iltizâm etmek: yandaş; bir tarafı tutmak
- muzafferâne: zaferle
- zâyi'ât: kayıplar
- vak'a: olay, çarpışma
- ber-hayât: hayatta
- tevliyet: vakfın yönetimi
İki Alâeddin Ali
Bu maddedeki Alâeddin Ali, Karaman'daki ve Sivas'taki aynı adlı kişilerden ayrıdır. Hüsameddin ona "Emîrzâde el-Halîfî" lakabını da dipnotta verir: Ankara'da bulunan vakfiyesinde adı "Alâ'eddîn Emîr Alî bin merhum Şücâ'eddîn Süleyman Bey bin Emîr Alî, Emîrzâde el-Halîfî diye tanınan" şeklinde yazılıdır. Bu, üç kuşaklık bir soy zincirinin vakfiyede de görüldüğünü gösterir.
Ankara'ya Çekilen Alî Bey ve Vakfı
Hüsameddin'in 496 numaralı dipnotuna göre Alî Bey Ankara'da uzun süre oturmuş, Amasya'nın Suluova nahiyesindeki Öyük Cândâr ve Ercük çiftliklerini, Amasya'daki dedesinin medresesinin giderleri için Ankara kadısı Muhammed bin Yûnus'un huzurunda 768 [1366-67] Cemâziyelevvelinin başında vakfetmiştir. Vakfın yönetimini Amasya müftüsü Nizâmeddîn Abdülmelik bin Ömer'e ve soyuna şart koşmuştur. Hüsameddin bu vakfiyenin kuyûd idaresinde bulunduğunu belirtir. Halil İnalcık'ın I. Murad maddesine göre Ankara 1363'te Osmanlılar'ın eline geçmişti; vakfiye bu tarihten sonradır.
Şadgeldi'nin Çevresi
Bu bölümde Şadgeldi'yi destekleyenlerden bazıları, bugün de başka anlatılarda geçer. İngilizce bir ansiklopedi maddesinde, Şadgeldi'nin yönetimi geri almasından sonra Niksar emiri Sirâceddin Muhammed'i vezir, Nizâmeddin Mahmud'u kadıasker, Cemâleddin Aksarâyî'yi Amasya kadısı, Gümüşlüoğlu Hacı Sinan'ı defterdar yaptığı belirtilir. Metindeki Niksar emiri ve Gümüşlüoğlu bu adlarla örtüşür. Amasya'da bir Gümüşlü Camii'nin 1326'da yapıldığı TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Amasya maddesinde yazılıdır; Doğan Koşan da Taceddin Türbesi'nin yakınında bir Gümüşlüzade Camii'nin bulunduğunu, yakındaki türbenin Gümüşlüzade Mahmut Çelebi'ye ait olabileceğini söyler. Bu yapıların Gümüşlüoğlu Hâce Sinan Çelebi ile bağı kaynaklarda belirtilmemiştir.
Dönüşün Yılı
Hüsameddin Şâdgeldi'nin ikinci kez emir olmasını 762 sonlarından sonraya yerleştirir. İngilizce maddede Alâeddin Ali Bey'in 1361'de Şadgeldi'yi çıkardığı, Şadgeldi'nin birkaç ay sonra yönetimi geri aldığı yazılıdır. Recep Orhan Özel'in çalışmasında da Şadgeldi'nin Turhal'da kaldıktan sonra güç toplayarak Alâeddin Ali Bey üzerine yürüyüp Amasya'yı ele geçirdiği, ardından Eretna'nın zayıflığını görüp Amasya'da bağımsız hareket ettiği anlatılır. Kaynar'ın nerede olduğu okuduğum kaynaklarda belirtilmez.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 417. amasya.bel.tr
- Recep Orhan Özel, "Kitâbelerle Amasya Tarihi (11 ve 14. Yüzyıl)", Sosyal Bilimler Araştırmaları 13, Amasya Üniversitesi Yayınları, Ekim 2024.
Akademik çalışmalar
- Halil İnalcık, "Murad I", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-i
- Doğan Koşan, "Son Anadolu Selçuklu Meliki Taceddin Altunbaş'ın Amasya'daki Medresesi ve Türbesi", Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22/3, 2023, s. 802–819. https://doi.org/10.21547/jss.1258201
- "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya
- "Shadgeldi" maddesi, Wikipedia (İngilizce); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, "Sivas-Kayseri ve Dolaylarında Eretna Devleti", Belleten, 32/126, 1968, s. 161–190'a atıfla. https://en.wikipedia.org/wiki/Shadgeldi