AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · DOKUZUNCU FASIL

Şihâbeddîn Ahmed Şâh

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 3. Cilt, s. 415 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN

Özgün Metin

Hacı Kutlu Şâh'ın büyük mahdûmu olup 759 senesinde ikinci def'a Amasya emîri oldu. Torumtayzâde Süleyman Bey ile Sunkur Beyzâde Süleyman Bey Amasya vilâyetinin idâresine vaz'-ı yed ederek Ahmed Şâh'a vekâlet etmekde idiler.

Hacı Kutlu Şâh, Amasya ve Tokat'ı aldıkdan sonra daha kuvvet buldu. Karamânîler'e hücûmunu tekrâr etmek azminde idi. Lâkin Eretna Hânzâde Muhammed Bey, mâ'il olduğu gençleri tekrâr başına toplayıp eski sefâhatiyle meşgûl olmuş, Hacı Kutlu Şâh ile Hâce Alî Şâh aleyhinde işret âleminde atıp tutmağa başlamış, her ikisini de fenâ hâlde kızdırmışdı.

Hacı Kutlu Şâh ile Alî Şâh, Muhammed Bey'i bu sefâhatinden vazgeçirmeye çalışdılar. Buna imkân görmeyince onu ifnâ edib yerine birâderini geçirmeye azm etmişlerdi. Muhammed Bey, bunların azm ve niyyetinden haberdâr olduğu anda kaçıp Karaman hükümdârı Süleyman Bey'e ilticâ ve dehâlet etdi. Ca'fer Bey de üçüncü def'a taht-ı emârete oturdu (760).

Müneccimbaşı el-Hâc Ahmed Efendi "Câmiu'd-Düvel"inde diyor ki: "Muhammed Bey, Hacı Kutlu Şâh'ın nüfûz ve ma'rifeti sâyesinde tekrâr emîr oldukdan sonra eski hiffet ve sefâhatine avdet etdi. İbni Kürd ile Hâce Ali kendisinden mütevehhim olup sû'-i kasda kıyâm etdiler. [61] Muhammed Bey sû'-i kasdı duyup kaçdı. Karamânoğlu Süleyman Bey'e ilticâ etdi".

Karamânoğlu Emîr Şücâ'eddîn Süleyman Bey, Eretna memâlikini istîlâya bir vesîle olur ümîdiyle Muhammed Bey'i ikrâm ve izzetle kabûl etdi. Fakat Konya vâlîsi olan birâderi Alâ'eddîn Alî Bey bu kabûlü muvâfık görmedi. Çünkü Muhammed Bey'in yüzünden Karamânîler çok ziyân görmüşlerdi.

Bununla beraber Karamânoğlu Süleyman Bey, Eretna memâlikini istîlâ sevdâsına düşdü. Tedârik eylediği askerini Alâ'eddîn Bey'in idâresine verip Kayseriyye ve Sivas üzerine gönderdi. Buraları suhûletle elde edeceğini ümîd ediyordu.

Lâkin Hacı Kutlu Şâh müdebbir, umûr-ı harbe vâkıf, zâbit bir zât idi. Karamânîler'in harekâtını tarassud edib teşebbüsâtına vâkıf oldukda büyük mahdûmu Ahmed Şâh'ı Sivas'a celb edib diğer mahdûmu Şâdgeldi Pâdişâh'ı Amasya emâretine nasb etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Hacı Kutlu Şâh'ın büyük oğludur. 759 [1358-59] yılında ikinci kez Amasya emiri oldu. Torumtayzâde Süleyman Bey ile Sunkur Beyzâde Süleyman Bey, Amasya vilâyetinin yönetimine el koyarak Ahmed Şâh adına vekâlet etmekteydiler.

Hacı Kutlu Şâh, Amasya ve Tokat'ı aldıktan sonra daha da güçlendi. Karamanlılar'a yeniden saldırmaya karar vermişti. Fakat Eretna Hânzâde Muhammed Bey, eğilimli olduğu gençleri yeniden başına toplayıp eski sefahatine dalmış, Hacı Kutlu Şâh ile Hâce Alî Şâh aleyhinde içki meclislerinde atıp tutmaya başlamış, ikisini de fena hâlde kızdırmıştı.

Hacı Kutlu Şâh ile Alî Şâh, Muhammed Bey'i bu sefahatinden vazgeçirmeye çalıştılar. Buna imkân göremeyince onu ortadan kaldırıp yerine kardeşini geçirmeye karar vermişlerdi. Muhammed Bey, bunların kararından ve niyetinden haberdar olduğu anda kaçıp Karaman hükümdarı Süleyman Bey'e sığındı. Ca'fer Bey de üçüncü kez emirlik tahtına oturdu (760 [1359-60]).

Müneccimbaşı el-Hâc Ahmed Efendi "Câmiu'd-Düvel" adlı eserinde şöyle diyor: "Muhammed Bey, Hacı Kutlu Şâh'ın nüfuzu ve bilgisi sayesinde yeniden emir olduktan sonra eski hafifliğine ve sefahatine döndü. İbni Kürd ile Hâce Ali kendisinden kuşkulanıp kötü bir kasta giriştiler. Muhammed Bey bu kötü kastı duyup kaçtı. Karamanoğlu Süleyman Bey'e sığındı."

Karamanoğlu Emîr Şücâ'eddîn Süleyman Bey, Eretna ülkelerini işgale bir vesile olur umuduyla Muhammed Bey'i ikram ve saygıyla kabul etti. Fakat Konya valisi olan kardeşi Alâ'eddîn Alî Bey bu kabulü uygun görmedi. Çünkü Muhammed Bey yüzünden Karamanlılar çok zarar görmüşlerdi.

Bununla birlikte Karamanoğlu Süleyman Bey, Eretna ülkelerini işgal hevesine düştü. Hazırladığı askeri Alâ'eddîn Bey'in komutasına verip Kayseri ve Sivas üzerine gönderdi. Buraları kolayca ele geçireceğini umuyordu.

Fakat Hacı Kutlu Şâh tedbirli, savaş işlerini bilen, düzenli ve titiz bir kişiydi. Karamanlılar'ın hareketlerini gözetleyip girişimlerini öğrendiğinde büyük oğlu Ahmed Şâh'ı Sivas'a çağırıp öbür oğlu Şâdgeldi Pâdişâh'ı Amasya emirliğine atadı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • vaz'-ı yed etmek: el koymak
  • sefâhat, hiffet: ölçüsüz eğlence ve ciddiyetsizlik; ağırbaşlılıktan uzak yaşayış
  • işret âlemi: içki meclisi
  • ifnâ: ortadan kaldırma, öldürme
  • ilticâ ve dehâlet: sığınma
  • mütevehhim: kuşkulanan, ürken
  • sû'-i kasd: kötü niyetli girişim, suikast
  • tarassud: gözetleme, takip etme
  • müdebbir: tedbirli, işi akıllıca yöneten
  • nasb etmek: atamak

Ahmed Şah'tan Şadgeldi'ye Geçiş

Metindeki sıra, bugünkü anlatılarda da benzer biçimde kurulur. İngilizce bir ansiklopedi maddesinde, Hüsameddin ve Uzunçarşılı'ya dayanılarak Hacı Kutlu Şah, Karamanoğulları'yla savaşmak üzere yola çıkarken Ağustos-Eylül 1359'da Şadgeldi'yi Amasya emiri atamış, daha önce Amasya emiri olan büyük oğlu Ahmed Şah'ı da Sivas'ı yönetmesi için yanına çağırmıştır. Bu, Hüsameddin'in 759'da ikinci kez Amasya emiri olan Ahmed Şah'ı, ardından Şadgeldi'yi anlatışıyla uyuşur.

Muhammed Bey'in Kaçışı

Hüsameddin'in Eretnalı hükümdar Muhammed Bey için anlattığı kaçış, Kemal Göde'nin Eretnaoğulları maddesindeki sıradan ayrılır. Maddede Mehmed Bey'in yaşının küçüklüğü ve dirayetsizliği yüzünden 1354'te tahtı bırakıp Karamanoğulları'na sığındığı, tahta Cafer Bey'in çıkarıldığı ve Mehmed Bey'in Nisan 1355'te Yalnızgöz'de kardeşini yenerek tahtı geri aldığı yazılıdır. Hüsameddin ise Mehmed Bey'in Karaman'a sığınmasını 760 [1359-60] olarak anlatır. Bu iki anlatıyı aynı olay için farklı tarihlendirme sayıp sayamayacağımız konusunda ek bir kaynak bulamadım. Her iki anlatıda da Mehmed Bey'in yönetiminden çevresinin memnun olmadığı görülür.

Karaman Cephesi

Faruk Sümer'in Karamanoğulları maddesinde Karamanoğlu Süleyman Bey'in 762'de [1361] akrabaları tarafından öldürüldüğü yazılıdır. Bu, Hüsameddin'in 760 olaylarında Süleyman Bey'i hâlâ ülkenin başında göstermesiyle çelişmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 415. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

3. Cilt içindekiler