Amasyalıdır. Baba İlyâs Horasânî evlâdından Oğuz Şâh bin Muhlis Paşa bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmudur. Buna Oğuz oğlu denmişdir. Amasya emîr-i kebîri Ya’kub Şâh-ı Rûmî ümerâsından olup Geldiklân ve Tânunözü ve havâlîsi emîri olmuşdu.
744’de Sivas emîri Sultân Eretna Bey’e karşı Emîr Şeyh Hasan-ı Sagîr’in açtığı muhârebede mağlûb olan Hasan-ı Sagîr’in [53] taraftarı olduğundan Tebriz’e kaçtı. Ba’dehû Amasya vâlisi Hacı Kutlu Şâh zamanında avdet ve ona intisâb edib sâniyen o havâlî emîri oldu. 763’de Kaynar vak’asında fevt oldu. Şecî’ asîl bir emîr idi. Buna Erdoğan Şâh da denmişdir. Mahdûmu Kutlu Bey’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Baba İlyâs-ı Horasânî'nin soyundandır. Baba İlyâs-ı Horasânî'nin oğlu Muhlis Paşa'nın oğlu Oğuz Şah'ın oğludur. Ona Oğuz oğlu denmiştir. Amasya'nın büyük emiri Yakub Şah-ı Rûmî'nin emirlerinden olup Geldiklân, Tânunözü ve çevresinin emiri olmuştu.
744'te [1343-44] Sivas Emiri Sultan Eretna Bey'e karşı Emir Şeyh Hasan-ı Sagîr'in açtığı savaşta yenilen Hasan-ı Sagîr'in taraftarı olduğu için Tebriz'e kaçtı. Sonra Amasya Valisi Hacı Kutlu Şah zamanında geri dönüp ona bağlandı ve ikinci kez o çevrenin emiri oldu. 763'te [1361-62] Kaynar olayında öldü. Cesur, soylu bir emirdi. Ona Erdoğan Şah da denmiştir. Oğlu Kutlu Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- emîr-i kebîr: büyük emir, bölgenin başı
- ümerâ: emirler
- muhârebe: savaş
- mağlûb: yenilmiş
- avdet: geri dönüş
- intisâb: bağlanma
- sâniyen: ikinci kez
- vak'a: olay, çarpışma
- fevt: ölüm
- şecî': cesur
- asîl: soylu
Baba İlyas'ın Torunlarından
Erdoğan Bey'in soyu, 1240 Babaî isyanının önderi sayılan Baba İlyas'a kadar uzanır. Baba İlyas, Amasya yakınlarındaki Çat köyüne (bugünkü İlyas köyü) yerleşmiş, orada zaviye açmış ve Vefâiyye tarikatını yaymıştır. İsyanın bastırılması sırasında Amasya Kalesi'ne sığındığı sırada Selçuklu kuvvetlerince yakalanıp idam edildiği anlatılır. Hüsameddin'in Erdoğan Bey'in babasının babası olarak andığı Muhlis Paşa, bu kaynaklarda da Baba İlyas'ın oğlu olarak geçer. Baba İlyas'ın torunu Elvan Çelebi, 1332-33'te yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'de aile ve çevresi hakkında önemli bilgiler vermiştir. Erdoğan Bey'in kendisine dair ayrı bir kayda elimizdeki kaynaklarda rastlanmadı.
Baba İlyas'ın Mirası
Baba İlyas'ın başlattığı dinî ve tasavvufi hareket, ölümünden sonra özellikle oğlu Muhlis Paşa ve diğer halifeleri aracılığıyla Orta ve Batı Anadolu'da yayılmış, Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde abdalân-ı Rûm hareketini ve sonunda Bektaşîliği doğurmuştur. Erdoğan Bey'in bu geleneğin içinde mi yer aldığı yoksa yalnızca soy bağıyla mı anıldığı metinden anlaşılmıyor.
Şeyh Hasan Çatışması
Metindeki 744 [1343-44] tarihi, Eretna'nın Anadolu'daki üstünlüğünü pekiştiren çarpışmaların yıllarına uyar. Eretna 1343'te Karanbük zaferiyle Çobanlı Şeyh Hasan'ı ve müttefiki Süleyman Han'ı yenmiş; Çobanlı Şeyh Hasan aynı yıl Aralık ayında karısı tarafından öldürülmüştür. Çobanlı Şeyh Hasan'a kaynaklarda Küçük Şeyh Hasan da denir. Eretna'nın 1352'deki ölümünde Amasya da onun yönetimindeydi. Hüsameddin'in "Hasan-ı Sagîr" dediği kişi bu olabilir; bu eşleştirme bir çıkarımdır.
Hacı Kutlu Şah ve Amasya
Hacı Kutlu Şah, Eretna emirlerinin Moğol kökenli ve güçlü isimlerinden biriydi. Sivas, Konya, Amasya ve Tokat çevresinde söz sahibi bir vali olduğu, 1354'te Konya'yı ele geçirdiği anlatılır. Konya 1361'de Karamanoğlu Alâeddin Bey tarafından geri alınmıştır. Kimi kaynaklara göre Kutlu Şah'ın oğlu Şadgeldi 1359'da Amasya emiri olmuş, babasının ölümünden sonra 1361'de şehirden çıkarılmış, kısa süre sonra yeniden hâkim olmuştur. Hüsameddin'e göre Erdoğan Bey 763'te [1361-62] Kaynar olayında ölmüştür. Bu tarih, Kutlu Şah'ın ölümü ve Konya'nın el değiştirmesiyle aynı yıllara rastlar. Kaynar olayının ne olduğunu ve Erdoğan Bey'in bu olayla ilişkisini elimizdeki kaynaklarla doğrulayamadık.
Yer Adları
Geldiklân ile Tânunözü'ne dair elimizdeki kaynaklarda 14. yüzyıla ait bir kayda ulaşılamadı. Aynı ciltteki Ergeldi Bey-Oğuzoğlu maddesinde de Geldiklânlı bir kişi tanıtılır ve o da "Oğuzoğlu" sıfatını taşır. Bu iki kişinin aynı aileye mensup olup olmadığı metinden anlaşılmıyor.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 280. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar