Ergeldi Bey-Şâh Melik Paşazâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Vezirlerden Amasyalı Şah Melik Paşa'nın, onun da Şâdi Bey'in oğludur. Sultan II. Murad'a bağlanarak önce zeamet sahiplerinden, sonra emirlerden oldu. Varna savaşında kendini gösterdi ve 857'de [1453] İstanbul'un fethinde şehit olarak öldü. Oğulları Ali ve Şah Melik Beylere beşer bin akçe zeamet verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• vüzerâ: vezirler
• mahdûm: oğul
• intisâb: bağlanma, hizmetine girme
• ibtidâ: önce, başlangıçta
• züamâ: zeamet sahipleri
• ba'dehû: sonra
• ümerâ: emirler
• isbât-ı vücûd: kendini gösterme, varlığını kanıtlama
• şehîden vefât: şehit olarak ölme
• akçe: Osmanlı gümüş parası

Varna Savaşı

Varna Savaşı 28 Receb 848'de [10 Kasım 1444] yapıldı. Macar Kralı Vladislav ile Erdel Voyvodası János Hunyadi'nin başında bulunduğu, papalık ve Bizans'ın desteklediği Haçlı ordusu Osmanlıları Balkanlar'dan atmayı ve Edirne'ye kadar inmeyi amaçlıyordu. II. Murad küçük oğlu II. Mehmed lehine tahttan çekilmişti, ancak ordunun başına dönmek zorunda kaldı. Yaklaşık 40.000 kişilik ordusuyla Yanbolu üzerinden Varna'ya yöneldi. Savaşta Osmanlı sağ kanadı Macarların hücumu karşısında dağıldı. Anadolu Beylerbeyi Karaca Bey çarpışırken öldü. Padişahın yerinden ayrılmaması ve yeniçerilerin korumasıyla çarpışma yön değiştirdi. Macar kralı yanındaki 500 atlıyla saldırdı, Osmanlı ordugâhının hendeğine düşerek öldürüldü. Macarlar dağıldı. Savaş meydanında kalan Macar sayısının 7000-8000 dolayında olduğu, Osmanlı kaybının da buna yakın olduğu bildirilir. Şah Melik Paşa'nın bu savaşta hangi birlikte ve hangi görevde bulunduğu metinde yazılı değildir. Elimizdeki kaynaklarda adı da geçmiyor.

II. Murad ve Amasya

II. Murad Zilhicce 806'da [Haziran 1404] Amasya'da doğmuştur. Babası I. Mehmed'dir; Hüsameddin, annesinin Amasya âyanından Divitdâr Ahmed Paşa'nın kızı Şehzade Hatun olduğunu kaydeder. On iki yaşına geldiğinde Amasya, Tokat, Sivas, Çorum ve Osmancık bölgelerini kapsayan Rum vilayeti beyliğiyle Amasya'ya gönderilmiştir. Şah Melik Paşa'nın Sultan II. Murad'a bağlanması, hükümdarın doğduğu ve gençliğini geçirdiği şehirden gelen bir Amasyalı için anlaşılır bir yoldur. Bu yalnızca bir çıkarımdır; metin bağlanma biçimini ve yılını vermez.

İstanbul'un Fethi

Hüsameddin'in 857'de [1453] ölüm yeri olarak andığı İstanbul kuşatması 26 Rebîülevvel - 20 Cemâziyelevvel 857 (6 Nisan - 29 Mayıs 1453) tarihleri arasında elli dört gün sürmüştür. Genel saldırıda toplarla yıkılan surlardaki gedikler ile Topkapı ile Yalıkapı arasında açılan açıklıklardan şehre girilmiştir. Şah Melik Paşa'nın bu kuşatmanın hangi gününde ve hangi birlikte öldüğü metinde yazılı değildir.

Zeamet ve Emirlik

Osmanlı toprak düzeninde dirlikler gelirlerine göre has, zeamet ve timar olarak ayrılırdı. Yıllık geliri 20.000 akçeye kadar olanlar timar, 20.000 ile 100.000 akçe arasında olanlar zeamet, daha yüksek olanlar has sayılırdı. Zeametler 1430'lu yıllardan itibaren dirlikler arasında yer almaya başlamıştır. Zeamet sahiplerinin gelirlerine göre belirli sayıda cebelü yani silahlı asker besleyip sefere götürmeleri gerekirdi. Bu açıdan Şah Melik Paşa'nın "züamâdan, ba'dehû ümerâdan" olması, önce bir zeamet sahibi, sonra emirler (beyler) zümresine geçmiş olması anlamına gelir. Oğullarına verilen "beşer bin akçe zeamet" ise alt sınırın altındadır. Bu durum kayıtta kullanılan terimin gevşek olduğunu ya da rakamın başka bir ölçüyle verildiğini düşündürür. Elimizdeki kaynaklarla bu fark açıklanamadı.

Şah Melik Paşa ve Ailesi

Hüsameddin'in "vüzerâdan" dediği Şah Melik Paşa'nın vezirlik rütbesi ya da hangi tarihte vezir olduğu bilinmiyor. II. Murad'ın tahta çıkışını izleyen karışık günlerde, Eylül 1421'de Bizans'ın desteğiyle Gelibolu önüne çıkan Mustafa Çelebi'ye Gelibolu Hisarı'nda karşı koyan bir Şah Melik Bey anılır. Bu kişinin Hüsameddin'in Şah Melik Paşa'sıyla aynı kişi olup olmadığı kaynaklardan anlaşılmıyor. Babası Şâdi Bey'e ve oğulları Ali ile Şah Melik'e dair de elimizdeki kaynaklarda ayrı bir kayda rastlanmadı. Amasya'ya hangi bağlarla bağlı olduğu da başka bir kaynakla doğrulanamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 280. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Halil İnalcık, "Murad II", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii
• Halil İnalcık, "Mehmed II", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-ii
• Feridun Emecen, "Varna Muharebesi", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/varna-muharebesi