Edîb Abdullah Efendi-Yenicelizâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Sultan Bayezid Camii baş müezzini Yeniceli Hâfız Mehmed Efendi'nin büyük oğludur. Iydîzâde Hacı Akif Mustafa Efendi'den edebiyat ve şer'î ilimleri, Abdullah Paşa Camii imamı Şeyhü'l-kurrâ Hâfız Yûsuf Efendi'den de kıraat usullerini alıp öğrendi. Sonra Sultan Bayezid Camii imamı, ardından hatibi olup ilim ve edebiyat meclislerinde bulundu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• câmi-i şerîf: büyük cami, "şerefli cami"
• baş mü'ezzin: camideki müezzinlerin başı
• ulûm-ı edebiyye ve şer'iyye: edebiyat ilimleri ile din ilimleri
• Şeyhü'l-kurrâ: kıraat âlimlerinin, Kur'an okuyucularının şeyhi, kıraat hocası
• vücûh-ı kıraat: Kur'an'ı okuma vecihleri, kıraat usulleri
• ahz ve teallüm etmek: almak ve öğrenmek
• hâtib: cuma ve bayram hutbesini okuyan görevli
• mecâlis-i ilmiyye ve edebiyye: ilim ve edebiyat meclisleri

Sultan Bayezid Camii

Yeniceli Hâfız Mehmed Efendi'nin baş müezzin, oğlunun ise imam ve hatip olduğu cami, geniş bir sahaya yayılan II. Bayezid Külliyesi'nin merkezidir. Külliye Yeşilırmak kıyısındadır; ortada cami, sağında medrese, solunda aşhane-imaret ve tabhâne bulunur. Cami, kapı üstündeki üç parçalı kitâbeye göre Receb 891'de [Temmuz 1486] tamamlanmış, kitâbeleri Ali b. Mezîd adında bir hattat yazmıştır. Hüsameddin inşaata Eylül 1481'de başlandığını ileri sürer; kendisinin aktardığına göre İdrîs-i Bitlisî, yapının Bayezid tarafından Şehzade Ahmed'e havale edildiğini bildirir. Vakfiyesi 901 Cemâziyelevveli ortalarında [Ocak 1496] yazılmış, külliye cami, imaret, medrese ve sıbyan mektebinden oluşmuştur. Yapı 999 [1590] depreminde büyük ölçüde zarar görmüş ve hemen onarılmıştır. 1079'daki [1668-69] depremde kubbeler yıkılmış, iki minare eğilmiş, imaret ve tabhânenin kubbeleri çökmüş; mütevellisi Merzifonlu İbrâhim Ağa bütün hasarı bir yıl içinde gidermiştir. 1197'de [1782-83] Hacı Ali Ağa kışın sıcak su ile abdest alınabilmesi için caminin ırmak yanına musluklar ve su ısıtma yeri yaptırmıştır; sonraki yıllarda şadırvan, sebil ve muvakkithâne-kütüphane eklenmiş, 1939 depreminde yeniden hasar görmüştür.

Abdullah Paşa Camii ve Kıraat Geleneği

Yeniceli Abdullah Efendi'nin kıraat ilmini aldığı Hâfız Yûsuf Efendi, Abdullah Paşa Camii imamıdır. Sofular Mahallesi'ndeki bu yapı, Dârülhadis Camii ve Sofular Camii adlarıyla da bilinir. II. Bayezid dönemi ricalinden Beylerbeyi Hacısinanbeyzâde Abdullah Paşa (ö. 1490-91) tarafından cami ve dârülhadis olarak yaptırılmış, vakfiyesi 907'de [1501-02] oğlu Defterdar Abdülkerim Bey tarafından düzenlenmiştir. Abdülkerim Bey 1505'te doğu yönüne bir dârülkurrâ, yani Kur'an okuma ve kıraat eğitimi verilen bir bölüm de eklemiştir; bu kısım günümüze ulaşmamıştır. Osmanlı döneminde ünlü muhaddislerin ders verdiği yapı bugün onarılmış durumdadır ve yalnızca cami olarak kullanılır. Hâfız Yûsuf Efendi'nin burada "Şeyhü'l-kurrâ" unvanıyla imamlık yapması, yapının kıraat ilmiyle bağını sürdüren bir görev olarak okunabilir; ancak Hüsameddin dışında bu kişiye dair kayıt bulunamadı.

Hoca ve Cemaat

Abdullah Efendi'nin hocası Iydîzâde Hacı Mustafa Akif Efendi, bir önceki maddedeki Edîb Mehmed Efendi'nin de hocasıdır: "Amasya âlimlerinden Iydîzâde Hacı Mustafa Akif Efendi'den tahsil" ifadesi her iki maddede geçer. Yani iki kişi, aynı hocanın öğrencisidir. Edîb daha sonra İstanbul'a giderek kâtiplik yoluna girmiş, Abdullah Efendi ise Amasya'da cami görevlerinde kalmıştır.

Okunamayanlar

Yeniceli Abdullah Efendi, babası baş müezzin Yeniceli Hâfız Mehmed Efendi, Iydîzâde Hacı Akif Mustafa Efendi ve Şeyhü'l-kurrâ Hâfız Yûsuf Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Kayıt ayrıca bu görevlerin yapıldığı yılları da vermez.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 279–279. amasya.bel.tr
• M. Baha Tanman, "Dârülhadis Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/darulhadis-camii