Ergeldi Bey-Oğuzoğlu

Günümüz Türkçesiyle

Geldiklânlıdır. Ünlü zeamet sahiplerinden Hasan Bey'in oğludur. Hasan Bey, Kubad Bey'in, o da Devlet Han Bey'in oğludur. Atalarımızdandır. Zeamet sahibiyken pek çok savaşa katıldı. Gösterdiği yararlıklar sebebiyle emirlerden oldu ve Şirvan savaşlarında öldü. Oğlu Doğan Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• meşâhir-i züamâ: ünlü zeamet sahipleri
• mahdûm: oğul
• ecdâd: ata, dede
• muhârebe: savaş
• iştirâk: katılma
• binâen: dolayısıyla, sebebiyle
• ümerâ: emirler, beyler
• muhârebât: savaşlar

Yazarın Atası

Metindeki "ecdâdımızdan" sözü, Hüsameddin'in kendi ailesine ait bir kişiden söz ettiğini gösterir. Hasan, Kubad, Devlet Han ve Doğan adları bir aile silsilesi verir, fakat tarihler yazılmamıştır. Bu nedenle Ergeldi Bey'in hangi yüzyılda yaşadığı kaynaklarla doğrulanamadı.

Zeamet Sahibi ve Emir

Osmanlı toprak düzeninde gelirine göre dirlikler has, zeamet ve timar diye sınıflanırdı. Yıllık geliri 20.000 ile 100.000 akçe arasında olan zeametler divan üyelerine ve orta düzey bürokratlara verilirdi. 16. yüzyılın sonlarında 35.964 timara karşılık 2.375 zeamet bulunuyordu; yani zeamet sahibi olmak, timar sahiplerine göre ayrıcalıklı ve sayıca az bir zümreye girmek demekti. Dirlik sahibi, gelirine göre silahlı atlı asker beslemek ve sefer zamanında ordusuyla birlikte çıkmakla yükümlüydü. Sipahinin yükümlülüğü II. Mehmed'in kanunnamelerinde belirlenmişti: 1000 akçeye kadar geliri olan sipahi tek başına, 2000 akçeye kadar olan bir gulamla, daha yüksek gelirlerde her 3000 akçe için bir cebelü ile sefere katılırdı. 1475'te Anadolu'da 17.000, Rumeli'de 22.000 sipahi bulunduğu belirtilir. Metindeki "züamâdan iken hayli muhârebelere iştirâk etdi" cümlesi bu yükümlülüğü anlatır. "Ümerâdan oldu" ifadesi ise emirler zümresine yükseldiğini gösterir.

Şirvan Savaşları

Şirvan'ın merkezi Şemâhî idi; bölge Bakü ve Derbend gibi şehirleri de kapsıyordu. 1538'den sonra Safevilerin vilayeti olmuştu. Osmanlılar bölgeyi doğrudan hedef aldığı dönem 1578-1590 yıllarına rastlar. 1578'de Lala Mustafa Paşa'nın serdarlığında Erzurum'dan doğuya yürüyen ordu Safevîleri önce Çıldır'da (9 Ağustos 1578), sonra Alazan Nehri yakınındaki Koyungeçidi'nde (Eylül 1578) yendi. Bu zaferler Şirvan yolunu Osmanlılara açtı. Lala Mustafa Paşa orduyu kışlamak için Erzurum'a çekerken Özdemiroğlu Osman Paşa'yı vezirliğe yükseltip küçük bir kuvvetle Şirvan ve Dağıstan beylerbeyi olarak cephede bıraktı. Safeviler karşı harekete geçti, Osman Paşa Şemâhî'den çekilip Derbend'e sığındı; Kırım Hanı Mehmed Giray'ın 40-50.000 kişilik ordusuyla Ekim 1579'da gelişinden sonra Safevîleri Şemâhî ve Şirvan'dan çıkardı. 7-11 Mayıs 1583'te dört gün dört gece sürdüğü anlatılan Meşâle Savaşı'nı kazandı. 1590 antlaşması Safevilerin bölgedeki Osmanlı hâkimiyetini tanımasıyla sonuçlandı. Şah Abbas 1607'de bölgeyi yeniden Safevi idaresine kattı. Daha sonra 1724 tarihli antlaşma ve 1730'dan sonraki Osmanlı-İran savaşları da Şirvan'ı yeniden gündeme getirmiştir. Hüsameddin "Şirvan muhârebâtı" derken hangi dönemi kastettiğini yazmaz. Ergeldi Bey'in 16. yüzyılın sonlarındaki savaşlarda öldüğü düşünülebilir, ancak metinde buna dair bir tarih yoktur ve bu bir çıkarımdır.

Geldiklân

Aynı ciltteki Erdoğan Bey maddesinde, Geldiklân ve Tânunözü emiri olarak anılan kişiye de "Oğuz oğlu" denir. Ergeldi Bey'in "Oğuzoğlu" sıfatı bu aileyle bağlantılı olabilir; metin bunu açıkça söylemez. Geldiklân'a ait 14.-16. yüzyıl kayıtlarına elimizdeki kaynaklarda ulaşılamadı.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 280. amasya.bel.tr
• Mustafa Aydın, "Şirvan", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/sirvan