Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 279 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasya ümerâsından Has Bey bin Esengeldi Bey bin Bâytemur Bey’in kızı ve ammizâdesi İmadeddîn Süleyman Bey bin İvaz Bey bin Esengeldi Bey’in zevcesidir. Emlâkını zevcinin şeyhi olan eş-Şeyh Şehabeddîn Şâdi el-Halvetî tekkesine vakfedip 810 hudûdunda vefât etdi.
Sâliha, sâhibe-i hayrât bir kadın idi. Birâderi Şâdmân Bey ümerâdan idi. Hemşîreleri Nevcihân, Metâ’ hâtunlar da erbâb-ı hayr olup sâhibe-i tercemenin mahdûmu Mûsâ Bey de ümerâdandır.
Amasya emirlerinden Has Bey'in kızıdır. Has Bey, Esengeldi Bey'in, o da Bâytemur Bey'in oğludur. Erdek Hatun, amcasının oğlu İmâdeddin Süleyman Bey'in eşidir. Süleyman Bey, İvaz Bey'in, o da Esengeldi Bey'in oğludur. Mallarını kocasının şeyhi olan Şeyh Şehâbeddin Şâdî el-Halvetî'nin tekkesine vakfetti ve 810 dolaylarında [1407-08] öldü.
Dindar ve hayır sahibi bir kadındı. Kardeşi Şâdmân Bey emirlerdendi. Kız kardeşleri Nevcihân ve Metâ' hatunlar da hayır sahibiydi. Kendisinin oğlu Mûsâ Bey de emirlerdendir.
Madde, Amasya emirlerinden Bâytemur, Esengeldi, Has, İvaz ve Süleyman beylerden oluşan bir aile ağacına dayanır. Erdek Hatun ile kocası amca çocuklarıdır; yani evlilik aile içinde yapılmıştır. Ölüm tarihi 810 [1407-08] olduğuna göre hatun, Amasya'nın Eretna emirlerinin elinden Osmanlı idaresine geçtiği yıllara yakın bir dönemde yaşamıştır. Şehir, Eretna emirlerinden Hacı Şadgeldi'nin yönetiminden sonra 1398'de Osmanlı topraklarına katılmış, Çelebi Mehmed 1402 Ankara Savaşı'ndan sonra Amasya'ya çekilmiştir. Bu karışık yıllarda yerel emir ailelerinin siyasi durumu hakkında Hüsameddin'in verdiği bilgi dışında elimizdeki kaynaklarda Bâytemur ve Esengeldi beylere dair kayıt bulunamadı.
Erdek Hatun'un mallarını vakfettiği Şeyh Şehâbeddin Şâdî el-Halvetî hakkında ayrı bir kaynağa rastlanmadı; adı aramalarımızda başka bir yerde geçmiyor. Halvetî tarikatı Ömer el-Halvetî'ye dayanır. Tarikatın silsilesi Ahî Mîrem (ö. 1409), Hacı İzzeddin (ö. 1425) ve Sadreddîn-i Hiyâvî (ö. 1455) yoluyla Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'ye ulaşır. Halvetiyye'nin Anadolu'ya Sadreddîn-i Hiyâvî'nin halifelerinden Amasyalı Pîr İlyas tarafından getirildiği bilgisi, tarikatın bu şehirdeki geçmişinin ayrı bir önem taşıdığını gösterir. Şehirdeki Halvetî tekkelerinden biri Amasya'nın Pîrler semtinde 1412'de Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa tarafından müftü Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi için kurulmuştur; vakfiyesi Şubat 1413'te tescil edilmiştir. Hüsameddin'in verdiği 810 tarihi doğruysa Şâdî tekkesine yapılan bu vakıf, Yâkub Paşa Tekkesi'nden birkaç yıl öncesine rastlar. Başka bir kaynakta doğrulanamadığı için bu karşılaştırma yalnızca bir olasılıktır.
Vakıf, bir malın sahibi tarafından dinî, toplumsal ya da hayrî bir amaca sürekli olarak ayrılmasıdır. Tekke, hankah ve zâviyeler camiler, medreseler, imaretler, hastaneler ve kervansaraylarla birlikte vakıf hayratının başlıca türleri arasında sayılır. Büyük bölümü vakıf olarak kurulan bu yapıların her birinin başında bir şeyh bulunur ve müritlerin eğitimiyle ilgilenirdi. 1540 dolaylarında Anadolu eyaletinde 626 zâviye ve hankah olduğu kayıtlıdır. Bu bilgi, Erdek Hatun'un mallarını bir tekkeye vakfetmesinin dönemin olağan hayır yollarından biri olduğunu gösterir. Vakfın hangi mülkleri kapsadığı ve ne kadar sürdüğü metinde verilmemiştir.
Metin, Erdek Hatun'un yanı sıra kız kardeşleri Nevcihân ve Metâ' hatunları da hayır sahibi olarak anar. Bu hatunların vakıfları hakkında ayrıntı verilmemiştir. Amasya'da kadınların hayır eserlerine bir başka örnek, 1308-1309'da İlhanlı Hükümdarı Olcaytu'nun eşi İldüş Hatun'un kölesi Anber b. Abdullah ile Anadolu Emiri Ahmed Bey tarafından yaptırılan Dârüşşifâ'dır.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar