Erdoğdu Ağa-Ali Kayazâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Amasya eşrafından ve yüce devlet kapısı (Saray) kapıcıbaşılarından Hacı Ahmed Ağa'nın oğludur. Hacı Ahmed Ağa, Ali Kaya Ağa'nın oğludur. Sipahilikle ün yaptı. İran savaşında gösterdiği cesaretle nüfuz ve itibar kazandı. Bir süre Amasya'da mukataa emini ve meclis üyesi olup 1180 dolaylarında [1766-67] öldü. Sözü geçen bir aileydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• eşrâf: şehrin ileri gelenleri, soylu ve itibarlı kimseler
• dergâh-ı âlî: yüce devlet kapısı, Saray
• kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı, üst rütbeli saray görevlisi
• mahdûm: oğul
• iştihâr: ün yapma
• şecâat: cesaret
• mukâtaât emîni: mukataa denilen devlet geliri birimlerinin yönetiminde görevli kişi
• meclis a'zâsı: şehir ya da kaza meclisi üyesi
• müteneffiz: sözü geçen, nüfuzlu
• hânedân: aile

Taşra Ağaları

Madde, 18. yüzyıl Osmanlı taşrasında sık görülen bir aile tipini anlatır. Aile hem saray rütbesi taşır hem sipahilik yapar, hem de yerel yönetimde mukataa emini ve meclis üyesi olarak yer alır. Osmanlı kaynaklarında âyan ve âyân-ı vilâyet terimiyle anılan kişiler arasında ilmiye, seyfiye, tüccar ve esnaf sınıfından servet sahibi ve nüfuzlu kişiler bulunur. Âyanlar 17. yüzyılın sonlarından itibaren taşra yönetiminin etkili bir unsuru olmuş, 18. yüzyılda güç kazanmıştır. Vergi toplanması, asker yazılması ve sevki, seferlerde ikmal hizmetleri, eşkıya takibi ve bayındırlık işleri merkezin onlardan beklediği başlıca görevlerdi. Kayazâde ailesinin bu sınıfa girip girmediğini metin açıkça söylemez, ancak aile ve unvanları bu çevreyle uyum içindedir.

Mukataa ve Mâlikâne

Bazı timarların mukataaya çevrilip iltizama verilmesi ve 1695'ten itibaren mukataaların ömür boyu mâlikâne olarak verilmeye başlanması, taşradaki mukataaların büyük bölümünün doğrudan ya da dolaylı yoldan yerel âyanın eline geçmesine yol açmıştır. Ahmed Ağa'nın oğlu Erdoğdu Ağa'nın mukataa eminliği bu düzenin içinde anlaşılmalıdır. Hangi mukataadan sorumlu olduğu ve görev yılları metinde verilmemiştir.

İran Savaşı

Hüsameddin hangi İran savaşını kastettiğini belirtmez. Ölüm tarihi 1180 [1766-67] olduğuna göre Osmanlı-İran savaşlarının yoğun olduğu 1730 sonrası yıllarda sipahilik yapmış olması mümkündür. Nâdir Şah 1733'te Şirvan'daki Şemâhî'ye girmiş, bu yıllarda iki devlet arasında uzun savaşlar yaşanmıştır. Erdoğdu Ağa'nın hangi seferde bulunduğu kaynaklarla doğrulanamadı; bu bir çıkarımdır.

Kapıcıbaşılık

Kapıcılar Osmanlılarda saray muhafızlığı, teşrifat ve padişahın dışarı çıkışlarında hizmet gibi görevler yüklenmiş kişilerdi. Çelebi Mehmed zamanında kapıcıbaşıdan söz edilir. Kapıcıbaşılar kapıcıların tayin, terfi ve emeklilik işlerini yürütür, taşrada görevli vezirlere ve beylerbeyilere gönderilen önemli fermanları götürür, vergi toplama, orduya erzak ve para ulaştırma, teftiş gibi işlerde de görev alırdı. Dış hizmette genellikle sancak beyi olarak görevlendirilirlerdi. Kapıcıbaşı sayısı 16. yüzyıl ortalarında dört iken 18. yüzyılın ilk yarısında altmışa, sonlarında 150'ye çıkmıştır. Son yüzyıllarda kapıcıbaşılık bir rütbe ya da paye olarak da verilmeye başlanmış, hatta bazı âyanlara bile tevcih edilmiştir. Ahmed Ağa'nın "dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı" sayılması bu geniş kullanımla uyumludur; fiilen sarayda hizmet edip etmediği metinden anlaşılmaz. Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da kaldırılmasından sonra kapıcıbaşıların çoğu 300'er kuruş maaşla emekliye ayrılmış, otuz kişi bırakılmıştır.

Aile Hakkında Bilinenler

Kayazâde ailesinin Amasya'daki yeri hakkında elimizdeki kaynaklarda ayrıca bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in kapıcıbaşı dediği kişilerin hangi dönemde ve hangi görevle sarayda bulunduğu, ve Ali Kaya Ağa'nın hangi yıllarda yaşadığı bilinmiyor.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 280. amasya.bel.tr
• Mustafa Aydın, "Şirvan", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/sirvan