İshak Çelebi-Mevlânâ Sadreddîn (Kemâleddîn İbrâhim oğlu)

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Âlimlerden Mevlânâ Kemaleddîn İbrâhim bin Mûsâ'nın oğludur. Amasya'da müderris ve kadı olup 718'de [1318-19] Canik kadısı ve müderrisi olarak görüldü. Sonra vefat etti. Tanınmış kadılardandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• ulemâ: âlimler, ilim adamları
• müderris: medresede ders veren öğretim görevlisi
• kadı: hâkim; o dönemde evlenme, miras, vakıf gibi işlere de bakan yargıç ve şehir yöneticisi
• ba'dehû: bundan sonra, sonra
• meşâhir-i kudât: ünlü kadılar, tanınmış kadılar

Babası ve Ailesi

Bu kısa madde, Hüsameddin'in kitabının başka yerlerinde tamamlanır. Altıncı ciltte babası Kemâleddîn İbrâhim bin Mûsâ'ya ayrı bir madde ayrılmıştır. Ona göre Kemâleddîn, Amasya'da ders veren Sadreddîn Mehmed et-Tiflisî ve Ziyâeddîn İsâ el-Hakkârî gibi âlimlerden ilim almış, herkese açık ders verme yetkisini kazanmış, sonra Mes'ûdiyye Medresesi'nin müderrisi olmuştur. 699'da [1299-1300] düzenlenen Pervâne Bey vakfiyesine şahitlik ettiği, 710'dan [1310-11] sonra öldüğü yazılır. Aynı maddede oğlunun, yani bu maddenin konusu Sadreddîn İshâk Çelebi'nin "Samsun müderrisi ve kadısı" olduğu belirtilir. Böylece metindeki Canik görevinin, bugünkü Samsun merkezli bir kadılık ve medrese görevi olduğu anlaşılır.

Aynı kitabın on birinci cildinde, yine Sadreddîn İshâk Çelebi adını taşıyan ikinci bir kişi geçer. O, Amasya baş kadısı Ziyâeddîn Ebü'l-Mekârim İsâ el-Hakkârî'nin oğludur, Amasya nâibi olarak 722 [1322] tarihli bir belgede imzasıyla görülür ve 732 [1331-32] dolaylarında ölmüştür. Hüsameddin iki kişiyi karıştırmamak için o maddede bu maddeye gönderme yapar.

Canik Neresidir

Metindeki "Canik", bugünkü Samsun ile Ordu çevresini kapsayan geniş bir bölgenin eski adıdır. Türkler bu yöreye Canit ya da Canik adını vermiş, Osmanlı döneminde de Vezirköprü, Ladik ve Havza dışında kalan Samsun ve Ordu havalisi bu adla anılmıştır. Hüsameddin'in verdiği 718 (1318-19) yılı, bölgenin hâlâ İlhanlı yönetiminde bulunduğu döneme denk düşer. Samsun'daki Kale Camii 1314'te İlhanlı valisi Emir Timurtaş tarafından yaptırılmıştır ve aynı dönemde şehirde bir darphane işlediği bilinmektedir.

Ardından gelen XIV. yüzyıl daha karışıktı. Selçuklu soyundan gelen Tâceddin Altunbaş Gazi Çelebi'nin kurduğu Kubadoğulları Samsun, Kavak ve Ladik çevresinde, Tâceddinoğulları ise Niksar ve Çarşamba yöresinde hüküm sürdü. Bu küçük beylikler Eretnaoğulları'na bağlıydı ve birbirleriyle sık sık savaştı. Sonraki yıllarda Canik ile Amasya arasındaki bağ siyasi bakımdan da güçlenmiştir: Hacı Şadgeldi Paşa döneminde Amasya emirliği Amasya, Tokat ve Canik vilayetlerini kapsıyordu ve Tâceddinoğulları'nın başındaki Tâceddin Bey önceleri Şadgeldi'ye bağlıydı. Kadılık ve müderrislik görevleriyle Amasya'dan Canik'e gidip gelen âlimler de bu yakın ilişkinin bir parçasıdır.

Amasya'nın Medrese Geleneği

Maddedeki kişinin hem Amasya'da hem Canik'te görev yapması, Amasya'nın çevresine ilim adamı yetiştiren bir merkez olduğu bilgisiyle uyuşur. Şehir Selçuklu döneminde Dârü'l-izz adıyla anılmış, sonraki yüzyıllarda "medreseler şehri" ve "Anadolu'nun Oxford'u" gibi sıfatlarla andılmıştır; Amasya'da kırktan fazla medrese bulunduğu tespit edilmiştir.

Sadreddîn İshâk Çelebi'nin kendisi ve babası hakkında Hüsameddin'in kitabı dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Samsun ve Amasya'nın ortaçağ tarihini anlatan ansiklopedi maddelerinde ve akademik çalışmalarda adları geçmemektedir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 282–282. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 2022, 6. Cilt, "İbrâhim-Mevlânâ Kemâleddîn Ebû İshâk" maddesi, s. 28; 11. Cilt, "Sadreddîn İshâk Çelebi-Kadıoğlu" maddesi, s. 439.
• Hasan Telli, "Meşihat arşivi'ne göre Amasya müderrisleri", Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2024, https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/handle/11630/12210

Akademik çalışmalar

• Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-mensûretü fi'l-furûʻ Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya 2017, https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_FURKANIM.pdf

Diğer kaynaklar

• "Beyliks of Canik", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Beyliks_of_Canik