Esi Hâtun-Hâtun Şâh

Günümüz Türkçesiyle

Sivas hâkimi Emir Taceddin İbrahim Bey'in kızıdır; İbrahim Bey, Hoca Alâeddin Ali Şah'ın, Ali Şah da Emir Nureddin Kutlu Bey'in oğluydu. Amasya hükümdarı Emir Seyfeddin el-Hac Şadgeldi Paşa'nın eşidir. Amasya'da Hacı Şadgeldi Paşa döneminde "Hâtun Şâh" diye tanınırdı. 797'de [1394-95] öldüğü mezar taşında yazılıdır; kocasının türbesinde gömülüdür. Doğru söylenişiyle adı İsi Hatun'dur.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• kerîme: kız
• halîle: eş, kadın eş
• seng-i mezâr: mezar taşı
• mahkûk: kazılmış, yazılmış
• medfûn: gömülü
• fasîh: doğru, düzgün söylenişi

Kocası: Hacı Şadgeldi Paşa

Hatun Şah'ın eşi Şadgeldi, Kutlu Şah'ın ikinci oğludur. Ağabeyi Şehabeddin Ahmed Şah da iki kez Amasya emirliği yapmıştı. Şadgeldi 1359'da babası tarafından Amasya emiri atandı; 1361'de bir süre şehri yitirip birkaç ay sonra, 763'ün başında (1361-62), geri aldı. Eretnaoğulları'na bağlı bir emir olarak başladığı yönetimini, merkezî otorite zayıflayınca bağımsız bir emirliğe çevirdi. Emirliğin sınırları Amasya, Tokat ve Canik'i kapsıyor, Osmancık, Çorum, İskilip ve Sinop çevresi de ona katılıyordu. Arkadaşı Cemaleddin Muhammed Aksarayî'yi önce Amasya kadılığına, sonra kazaskerliğe getirdi; Aksarayî iki eserini ona ithaf etti. Çeşme, köprü, cami ve medrese yaptırdığı da bildirilir.

Şadgeldi 783 Ramazanı'nda (1381) Tokat'ta Kadı Burhâneddin ile yaptığı savaşı yitirdi ve öldürüldü. Amasya'da Halfet Gazi Mezarlığı'na gömüldü; türbesi bugün de durur, üzerinde adı ve ölüm tarihi yazılıdır. Kendisinden sonra ikinci oğlu Ahmed Paşa emir oldu. Şadgeldi ve soyunun Amasya emirliği 805'te (1403) sona erdi. Bu bilgilerle Hüsameddin'in "kocasının türbesinde medfundur" cümlesi birleşir: Hatun Şah kocasından on üç yıl sonra, 797'de (1394-95) öldüğünde onun yanına konmuştur.

Babasının Soyu ve Adaşlık

Hüsameddin Hatun Şah'ın dedesi olarak "Hoca Alâeddin Ali Şah"ı anar. Eretnaoğulları kaydında Hoca Ali Şah, Eretna Mehmed Bey'e büyük yardımı dokunan, sonunda 1358'de bertaraf edilen bir devlet adamı olarak geçer. Bu iki adın aynı kişiye ait olduğu düşünülebilir, ancak kaynaklarda açıkça belirtilmez. Hatun'un babası olarak verilen Taceddin İbrahim'le de benzer bir ihtiyat gerekir: Eretna kaydında Sivas'ın emirlerinden "Hacı İbrahim" anılır ve Mehmed Bey'in 1365'teki öldürülmesinde Şadgeldi ile birlikte adı geçer. Bunun Hatun Şah'ın babası olup olmadığı bilinmemektedir.

Dikkat çeken bir başka nokta, soy zincirindeki "Nureddin Kutlu" adıdır. Şadgeldi'nin babası da Nureddin Kutlu Şah olarak anılır. Aynı kişi ise Hoca Ali Şah Şadgeldi'nin kardeşi, Hatun Şah da kocasının kardeşinin torunu olurdu; adaş iki ayrı kişi ise böyle bir akrabalık yoktur. Okunan kaynaklar bu soruyu cevaplamaz. Her halükârda Sivas'ın ileri gelenlerinden bir ailenin kızıyla Amasya emiri arasındaki evlilik, iki şehir arasındaki siyasî ilişkinin göstergesi olabilir; bu da yalnızca bir çıkarımdır.

Hatun Şah Hakkında Başka Bilgi

Hatun Şah'ın hayatına, evliliğinin tarihine veya çocuklarına dair başka bir kayıt okunan kaynaklarda bulunamadı. Ölüm yılını ve gömüldüğü yeri Hüsameddin mezar taşına dayanarak verir; bu bilgi başka bir kaynakta doğrulanamadı. Adın başlıkta "Esi", metinde "İsi" biçiminde geçmesi kitabın kendi içindeki bir ayrımdır; doğru söylenişin İsi olduğu yalnızca Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 335–335. amasya.bel.tr
• Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-Mensûretü fi'l-Furû' Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildirileri, I, Amasya 2017, https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_FURKANIM.pdf