Kudâtdan Amasyalı Ahîzâde Sa’di Çelebi kölesidir. 1039’da efendisinin vefâtında Yeniçeri Ocağına girdi. Ba’dehû Gürcü Mehmed Paşa’ya Anadolu Vâliliğinde intisâb edib 1061 senesi zilka’desinde efendisinin sadâretinde kapıcılar kethüdâsı oldu.
1062 senesi recebinde efendisinin azl ve hapsinde menkûb olup 1067’de Köprülü Mehmed Paşa’nın sadâretinde istihdâm edildi. Ancak efendisinin sadâretinde Köprülü Mehmed Paşa’nın vezâretden azl ve nefyinde Köprülü’nün iğbirârını kazanmış olduğundan 1069 senesi cumâdelûlâsında maktûlen vefât etdi. [110]
Günümüz Türkçesiyle
Kadılardan Amasyalı Ahîzâde Sa'dî Çelebi'nin kölesiydi. 1039'da [1629-30] efendisinin ölümünde Yeniçeri Ocağı'na girdi. Sonra Gürcü Mehmed Paşa'ya Anadolu valiliği sırasında bağlanıp 1061 yılı zilkadesinde [1651], efendisinin sadrazamlığında kapıcılar kethüdası oldu.
1062 yılı recebinde [1652] efendisinin görevden alınıp hapsedilmesi üzerine sıkıntıya düştü; 1067'de [1656-57] Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığında yeniden görev aldı. Ancak efendisinin sadrazamlığı sırasında Köprülü Mehmed Paşa'nın vezirlikten alınıp sürülmesi olayında Köprülü'nün kinini kazanmış olduğundan 1069 yılı cemaziyelevvelinde [1659] öldürülerek can verdi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Yeniçeri Ocağı: devşirmelerden oluşan, kapıkulu piyade ocağı
- intisâb: bir kimseye bağlanma
- sadâret: sadrazamlık
- kapıcılar kethüdâsı: saray kapıcılarının en büyük âmiri
- azl: görevden alma
- menkûb: başına felaket gelmiş, sıkıntıya düşmüş
- istihdâm: göreve alma, çalıştırma
- vezâret: vezirlik
- nefy: sürgün
- iğbirâr: gücenme, kin
- maktûlen vefât etmek: öldürülerek ölmek
Efendisi Gürcü Mehmed Paşa
Gürcü Mehmed Paşa, Kafkasya kökenli olup sadrazam Koca Sinan Paşa'nın kölesi iken kendi isteğiyle saraya alınmış, Enderun'da yetişmiştir. Cebecibaşı, çavuşbaşı, kapıcılar kethüdası ve mîrâhurbaşı olmuş, Şam, Diyarbekir, Erzurum ve Anadolu beylerbeyiliklerinde bulunmuştur; IV. Murad'ın Revan seferinde (1635) Anadolu beylerbeyi sıfatıyla orduda yer almıştır. Hüsameddin'in İskender Ağa için kaydettiği "Anadolu valiliği sırasında bağlanma" bu görev yıllarına uyar. Gürcü Mehmed Paşa, IV. Mehmed zamanında, yaşı sekseni bulmuşken, Dârüssaâde Ağası Uzun Süleyman Ağa'nın tavsiyesiyle 15 Zilkade 1061'de (30 Ekim 1651) sadrazam olmuştur; Hüsameddin'in 1061 zilkadesi ile kapıcılar kethüdalığı tarihi bununla tam örtüşür. Döneminin kaynakları onu kudretsiz bir sadrazam olarak anar. 13 Receb 1062'de (20 Haziran 1652) Anadolu Kazaskeri Hocazâde Mesud Efendi'nin telkiniyle görevden alınmış, Yedikule'de iki ay kadar tutulmuş, sonra bağışlanıp Ohri'ye gönderilmiştir. Hüsameddin'in verdiği 1062 recebi de bu tarihe uyar.
Köprülü ile Hesaplaşma
Gürcü Mehmed Paşa sadrazamken rakip olabilecek bazı devlet adamlarını İstanbul'dan uzaklaştırmış, Köprülü Mehmed Paşa'nın da vezirlik rütbesini indirip onu Köstendil sancak beyliğiyle uzaklaştırmıştır. Hüsameddin'in "Köprülü'nün vezâretten azl ve nefyi" dediği olay budur. Köprülü Mehmed Paşa 26 Zilkade 1066'da (15 Eylül 1656) sadrazam olmuştur. Hüsameddin'in verdiği 1069 cemaziyelevveli ise Köprülü'nün Halep'te Celâlî Abaza Hasan Paşa'yı ve yanındaki muhalif paşaları idam ettirdiği tarihe, 23-24 Cemaziyelevvel 1069'a (16-17 Şubat 1659) rastlar. Köprülü bu olaydan sonra önemli muhaliflerini ortadan kaldırmış, ardından Anadolu'da Celâlî ve tüfek teftişi başlatmış, binlerce kişinin öldürüldüğü bu teftişte askerî zümreden ve ilmiyeden birçok kimse cezalandırılmıştır. İskender Ağa'nın bu gruptan olduğu ya da bu olaylarda öldürüldüğü kaynakta belirtilmediği için aradaki ilişki kurulamaz; yalnızca ölümünün Köprülü'nün muhalifleri tasfiye ettiği günlere denk geldiği söylenebilir.
Kapıcılar Kethüdâsı
Kapıcıların en büyük âmiri olan kapıcılar kethüdâsı, padişah ile sadrazam arasındaki görüşmelerde hazır bulunur, aracı olur, telhisleri götürür, cevabı yerine ulaştırırdı. Yabancı gözlemciler ona saray müşiri ya da saray nâzırı derlerdi; aynı zamanda Divan-ı Hümâyun'a gelen vezirleri karşılar, davacıları içeri alır, padişahın rikâbında hizmet ederdi. Sadrazama bu kadar yakın bir görevin, sadrazamın düşüşünden etkilenmesi beklenebilir; Hüsameddin'in "menkûb olup" kaydı bu durumu anlatır.
Doğrulanamayanlar
İskender Ağa'nın efendisi Amasyalı Ahîzâde Sa'dî Çelebi'ye ve onun kadılığına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. İskender Ağa'nın Gürcü kökenli olduğu, 1039'da Yeniçeri Ocağı'na girdiği ve 1069'da öldürüldüğüne dair de dış bir doğrulama bulunamadı; bu bilgiler Hüsameddin'in kaydına dayanır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 297–298. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar