AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Eslem Şâh-Hâtun Paşa

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 298 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya kâdı’l-kudâtı Mevlânâ Rükneddîn Mahmûd bin Mehmed el-Buharî el-Bûrânî kerîmesi ve hattât-ı meşhûr Amasyalı Hamdullah Efendi’nin pederi Şeyh Mustafa [111] Çelebi’nin hemşîresidir. Aksarayîzâde Mevlânâ Kemaleddîn Mehmed Çelebi ile evlendi. Temennâ Mahallesi’nin aşağı kısmında ikâmet edib hânesi civârında mescid, mekteb, çeşme binâ etdiğinden buralar Eslem Şâh Mahallesi diye şöhret buldu.¹¹⁴ 841 tarihinden sonra vefât etdi. Mahdûmu Kemaleddîn Ahmed Çelebi’dir. Bunun mahdûmları Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi’dir.

Dipnotlar

  • 114 Amasya’da Temennâ Mahallesi’nde Hacı Ahmed Çelebi mescîd-i şerîf binâ edip Eslem Şâh Hâtun da Kuşköprü civârındaki bahçesiyle Alçakköprü civarındaki dükkânını bu mescîd-i şerîfin imâmına vakf ve tevliyetini de ona şart eylediği 21 Şabân 1169 tarihinde sâdır olan Fermân-ı Âlî’den anlaşıldı. Hacı Ahmed Çelebi Eslem Şâh’ın mahdûmu Kemaleddîn Ahmed Çelebi’dir.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı'dır. Amasya kadılkudâtı (başkadısı) Mevlânâ Rükneddîn Mahmûd bin Mehmed el-Buharî el-Bûrânî'nin kızı ve ünlü hattat Amasyalı Hamdullah Efendi'nin babası Şeyh Mustafa Çelebi'nin kız kardeşidir. Aksarayîzâde Mevlânâ Kemaleddîn Mehmed Çelebi ile evlendi. Temennâ Mahallesi'nin aşağı kısmında oturup evinin yakınında mescit, mektep ve çeşme yaptırdığı için buralar Eslem Şâh Mahallesi diye ün buldu. 841 tarihinden sonra [1437-38'den sonra] öldü. Oğlu Kemaleddîn Ahmed Çelebi'dir. Bunun oğulları Şeyhülislâm Zenbilli Ali Efendi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • kâdı'l-kudât: başkadı, kadılar kadısı
  • kerîme: kız evlat
  • hemşîre: kız kardeş
  • mahdûm: oğul
  • ikâmet etmek: oturmak
  • hayrât: halkın yararına yapılan eserler (mescit, mektep, çeşme gibi)
  • vakıf ve tevliyet: bir malı yararlı bir amaca ayırmak ve onu yönetme görevi
  • Fermân-ı Âlî: padişah buyruğu

Dipnottaki Vakıf Kaydı

Kitabın dipnotu, bu hanımın adını taşıyan mahalleyle ilgili somut bir belge bilgisi verir. Buna göre Temennâ Mahallesi'nde Hacı Ahmed Çelebi bir mescit yaptırmış; Eslem Şâh Hâtun da Kuşköprü yakınındaki bahçesini ve Alçakköprü yakınındaki dükkânını bu mescidin imamına vakfetmiş, mütevelliliği de imama şart koşmuştur. Bu durum, 21 Şaban 1169 [1756] tarihli bir padişah fermanından anlaşılmaktadır. Hacı Ahmed Çelebi, Eslem Şâh'ın oğlu Kemaleddîn Ahmed Çelebi'dir. Hanımın vakfının on sekizinci yüzyılın ortasında hâlâ geçerli olduğu bu belgeden anlaşılır. Ana metin mescidi Eslem Şâh'ın, dipnot ise oğlu Hacı Ahmed Çelebi'nin yaptırdığını söyler; iki kayıt aynı yapıyı anlatıyor olabilir, ancak bu bir çıkarımdır.

Zenbilli Ali Efendi ve Soy Bağı

Maddenin son cümlesinde anılan şeyhülislâm, İstanbul müftülüğü makamında uzun yıllar bulunan Zenbilli Ali Cemâlî Efendi'dir. İslâm ansiklopedisindeki maddeye göre Zenbilli Ali Efendi, Fahreddin er-Râzî'nin soyundan gelen Cemâleddin Aksarâyî'nin torunu Ahmed Çelebi'nin oğludur. Bu bilgi, Hüsameddin'in "Aksarayîzâde" ve "Kemaleddîn Ahmed Çelebi" adlarıyla kurduğu zincirle birbirine uyar. Hüsameddin, onun Amasya'da Eslem Hatun (İslâm) Mahallesi'nde doğduğunu da yazar; ancak ansiklopedi maddesi, yazarın pek çok kişiyi Amasyalı göstermeye çalışması nedeniyle bu bilgiye şüpheyle bakılması gerektiğini söyler. Bazı kaynaklarda Zenbilli'nin Karamanlı olduğu da kaydedilmiştir. Doğum tarihi ve yeri kesin bilinmez.

Zenbilli Ali Efendi'nin Amasya ile bağı yine de gerçektir. 1486'da Amasya'daki Beyazıt Medresesi tamamlanınca buraya müderris olarak gitmiş ve Amasya müftülüğünü de üstlenmiştir. Şehzade Ahmed'in Amasya'da yönetici olduğu sırada, 896'da (1491) oğulları Murad ile Alâeddin'in sünnet düğününde Şehzade'nin hocası Birgivîzâde Mustafa Efendi'yi oradaki ulemanın önüne geçirmesi üzerine görevi bırakıp İstanbul'a dönmüştür. Sonraki yıllarda İstanbul müftüsü olmuş, müftülük süresi yirmi dört yıla ulaşmış, hayırseverliğiyle de tanınmıştır. Ölümü 932 (1525-26) yılında, Mayıs-Haziran 1526'dan biraz önce gerçekleşmiştir.

Amasyalı Hamdullah Efendi

Metinde Eslem Şâh Hâtun'un yeğeni olarak anılan hattat Hamdullah, Amasya'da yetişmiş tanınmış şahsiyetler arasında sayılır. Şehzade sarayının canlı kültür hayatı döneminde Amasya'da tarihçi Şükrullah, Tâcî Bey ve oğulları Câfer ile Sâdî çelebiler, Müeyyedzâde Abdurrahman Çelebi, Zenbilli Ali Efendi ve tabip Sabuncuoğlu Şerefeddin gibi isimler yetişmiştir.

Doğrulanamayanlar

Eslem Şâh Hâtun'a, babası kadılkudât Mevlânâ Rükneddîn Mahmûd el-Bûrânî'ye ve eşi Aksarayîzâde Kemaleddîn Mehmed Çelebi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Eslem Şâh Mahallesi'nin bugünkü adı da tespit edilemedi. Metindeki bilgiler, dipnotta anılan fermanla birlikte, Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

7. Cilt içindekiler