AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İslâm Efendi-el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 297 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Zilelidir. Abdullah oğludur. Amasya’da Kadızâde Küçük Hâce Mehmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm, müderris, kasâbât ve bilâda kadı oldu. 1061’de Atabeg Gâzi Medresesi müderrisliğiyle mütekâid olduğu halde Kurşunlu Mahallesi’nde ikâmet ve 1068’de vefât etdi. Âlim, fakîh, kâmil idi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Zileli'dir. Abdullah oğludur. Amasya'da Kadızâde Küçük Hâce Mehmed Efendi'den öğrenimini tamamlayıp ders-i âm (genel ders veren hoca), müderris, kasabalarda ve büyük şehirlerde kadı oldu. 1061'de [1651] Atabeg Gâzi Medresesi müderrisliğiyle emekli olduğu hâlde Kurşunlu Mahallesi'nde oturdu ve 1068'de [1657-58] öldü. Âlim, fıkıh bilgini ve olgun bir kişiydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
  • ders-i âm: herkese açık ders veren, genel ders hocası
  • müderris: medrese hocası
  • kasâbât ve bilâd: kasabalar ve şehirler
  • mütekâid: emekli
  • ikâmet: oturma, yerleşme
  • fakîh: fıkıh bilgini
  • kâmil: olgun, kemale ermiş

Atabeg Gâzi Medresesi

İslâm Efendi'nin son görev yeri olan Atabeg Gâzi Medresesi, Amasya'daki Atabey Medresesi ile aynı yapı olabilir; metin bu bağlantıyı kurmaz, bu bir çıkarımdır. Atabey Medresesi'ni, Amasya valiliği yaptığı 1322-1327 yılları arasında Nâsıreddin Ahmed Atabeg yaptırmış ve bütün arazisini ve mülkünü medreseye vakfetmiştir. Atabeyzâdeler diye anılan aile, Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Mes'ud'un oğlu Gazi Çelebi Tâceddin Altunbaş'ın atabegi Nâsıreddin Ahmed Bey'in soyundan gelenleri kapsar. Atabeyzâdeler Osmanlı döneminde de devlet kademelerinde yer almış, on beşinci yüzyılda şehzade lalalığı neredeyse bir gelenek hâline gelmiştir. Aile sonradan başlıca iki kola ayrılmıştır: Yörgüç Paşa'nın soyundan gelenler Yörgüç Paşazâdeler, kardeşi Hızır Paşa'nın çocukları Hızır Paşazâdeler adıyla anılmıştır.

Medreseler Şehri Amasya

Amasya on altıncı yüzyılın başında dokuz cami ve on medreseye sahipti. Selçuklu döneminde Halifet Gazi, Gökmedrese, Alaca Yahya ve Ata Bey gibi medreseler yapılmış, şehir bölgenin başlıca eğitim merkezlerinden biri olmuştur. Bugün şehirde kırktan fazla medresenin varlığı tespit edilmiştir. 1861'de Amasya'ya gelen gezgin G. Perrot burayı "Anadolu'nun Oxford'u" diye anmış ve medreselerde iki bine yakın öğrencinin okuduğunu yazmıştır. İslâm Efendi'nin on yedinci yüzyılın ortalarındaki hâli, yani bir medresede öğrenim görüp başka şehirlerde kadılık yaptıktan sonra aynı şehre dönerek müderrislikten emekli olması, bu eğitim geleneğinin tipik bir yolunu gösterir. Bu çıkarım metindeki kayda dayanır; başka bir kaynak ona ait özel bir bilgi vermez.

Icazet Geleneği

Metindeki "ikmâl-i tahsîl" ifadesi, medrese öğreniminin icazetle tamamlanmasına işaret eder. Geç dönem Amasya müderrislerinin icazetnameleri üzerine yapılan bir çalışma, bu belgelerdeki hoca silsilelerinin Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'de birleştiğini, ondan sonra iki ana kolla Buhârî'ye ve Ebû Hanîfe'ye uzandığını ortaya koymuştur. On yedinci yüzyıl ortasındaki İslâm Efendi'nin hocalarına dair böyle bir belge bulunmadığından aynı zincire bağlanamaz; yine de eğitim yolunun nasıl işlediğini gösterir.

Kurşunlu Mahallesi

Hüsameddin'in kitabının bir başka maddesinde (Melik İsmâil Gâzi) Yağıbasan Hanı'nın İçerişehir'in Kurşunlu Mahallesi'nde olduğu, sonradan bu hana Kurşunlu Han dendiği ve mahallenin de buradan adını aldığı belirtilir. İslâm Efendi'nin ölümüne dek oturduğu Kurşunlu Mahallesi bu mahalledir. Dânişmendli dönemine ait Yağıbasan Hanı ve Dânişmend Gazi Sarayı'nın günümüze ulaşmadığı, Danişmendliler üzerine yazılan ansiklopedi maddesinde belirtilir.

Doğrulanamayanlar

Zileli Abdullah oğlu İslâm Efendi'ye ve hocası Kadızâde Küçük Hâce Mehmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. İstanbul'da vaazlarıyla tanınan Kadızâde Mehmed Efendi'nin (ö. 1045 [1635]) hareketi ile bu hocanın bir ilişkisi bulunduğu da ortaya konamamıştır; iki ad arasındaki benzerlik bir bağ kurmaya yetmez. Metindeki bilgiler Hüsameddin'in kaydına dayanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 297. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.