Amasyalıdır. Abdullah bin Sâlih Dede mahdûmu olup gençliğinde İstanbul’a gitdi. Hıfz-ı Kur’ân etdikten sonra Amasyalı Evliyâ Mehmed Efendi’nin tilmîzi Şeyhu’l-kurrâ Hâfız Hüseyin Efendi’den vücûh-i Kur’ân-ı Kerîmi ahz ve te’allüm etdi.
Ba’dehû ulemâ-yı asrından tahsîl-i ulûm edib üstâdı Hâfız Hüseyin Efendi’ye dâmâd ve Şehzâde Sultân Mehmed Câmi-i Şerîfi’nde şeyhu’l-kurrâ ve ders-i âm oldu. Kırk yıldan ziyâde ta’lîm-i vücûh-i kıraat ve tedrîs-i ulûm ederek 1110 hudûdunda vefât etdi. Âlim, fenn-i kıraatda üstâd-ı asr, [361] zâhid, ismi gibi sâlih, hâdim-i Kur’ân idi.
Şehzâde Câmi-i Şerîfi’nde şeyhü’l-kurrâlığa vezâif tahsîs etdi. Mahdûmları el-Hâc Hüseyin, Mehmed, Mustafa Ağalardır. Bunlara Evliyâ Sâlih Efendizâdeler dendi. Sercerrâh-ı hâssa el-Hâc Hüseyin Ağa dergâh-ı âlî kapıcıbaşıları’ndan olup 1144’de Mîmâr Ayâs Mahallesi’nde vefât etdi. Evkâfı vardır. Mahdûmları Sâdık Mehmed, Emîn Mehmed Ağalardır.
El-Hâc Emîn Mehmed Ağa. Sipâhîler Ağası demekle meşhûr olup 1156’da vefât etdi. Kabataş’da sebîli içinde medfûndur. Sâhib-i hayrât idi. Mahdûmları Hüseyin, Sâdık Mehmed Ağalardır. Hacı Hüseyin Ağazâde Sâdık Mehmed Ağa da 1154’de ve Emîn Ağazâde Sâdık Mehmed Ağa da 1177’de vefât etdi. Bunlar ricâl-i devlet olup evlâtları vardır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Abdullah oğlu Sâlih Dede'nin oğludur; gençliğinde İstanbul'a gitti. Kur'an'ı ezberledikten sonra Amasyalı Evliyâ Mehmed Efendi'nin öğrencisi Şeyhülkurrâ Hâfız Hüseyin Efendi'den Kur'an-ı Kerîm'in okunuş vecihlerini aldı ve öğrendi.
Sonra dönemin bilginlerinden ilim öğrenip hocası Hâfız Hüseyin Efendi'ye damat oldu ve Şehzâde Sultân Mehmed Câmi-i Şerîfi'nde şeyhülkurrâ ve herkese açık ders veren müderris oldu. Kırk yıldan fazla kıraat vecihlerini öğretip ilimler okutarak 1110 sıralarında [1698-99] vefat etti. Âlim, kıraat ilminde çağının üstadı, dünyaya gönül vermemiş, adı gibi sâlih, Kur'an'a hizmet eden biriydi.
Şehzâde Câmi-i Şerîfi'ndeki şeyhülkurrâlık için gelir ayırdı. Oğulları Hacı Hüseyin, Mehmed ve Mustafa Ağa'lardır. Bunlara Evliyâ Sâlih Efendizâdeler denildi. Padişahın başcerrahı Hacı Hüseyin Ağa, Saray kapıcıbaşılarından olup 1144'te [1731-32] Mîmâr Ayâs Mahallesi'nde vefat etti. Vakıfları vardır. Oğulları Sâdık Mehmed ve Emîn Mehmed Ağa'lardır.
Hacı Emîn Mehmed Ağa, Sipahiler Ağası diye ünlü olup 1156'da [1743-44] vefat etti. Kabataş'ta sebili içinde gömülüdür. Hayır sahibi idi. Oğulları Hüseyin ve Sâdık Mehmed Ağa'lardır. Hacı Hüseyin Ağazâde Sâdık Mehmed Ağa da 1154'te [1741-42], Emîn Ağazâde Sâdık Mehmed Ağa da 1177'de [1763-64] vefat etti. Bunlar devlet adamı olup çocukları vardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezberleme
- vücûh-i Kur'ân-ı Kerîm: Kur'an'ın okunuş vecihleri, kıraat usulleri
- ahz ve te'allüm: alma ve öğrenme
- tilmîz: öğrenci
- şeyhülkurrâ: kıraat âlimlerinin, Kur'an okuyucularının şeyhi
- ders-i âm: camide herkese açık ders veren müderris; bir ilmî rütbe
- vezâif: görevler ve görevlere bağlanan ödenekler
- sercerrâh-ı hâssa: padişahın özel başcerrahı
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı: saray kapısı görevlilerinin üst rütbelisi
- Sipâhîler Ağası: sipahi bölüklerinin başı
- sebîl: yoldan geçenlere bedava su dağıtılan hayır yapısı
- sâhib-i hayrât: hayır eserleri yaptıran kimse
- ricâl-i devlet: devlet adamları
Şehzâde Camii
Evliyâ Sâlih Efendi'nin kırk yıldan fazla görev yaptığı Şehzâde Sultân Mehmed Câmi-i Şerîfi, büyük olasılıkla İstanbul'da Fatih ilçesindeki Şehzade Camii'dir; çünkü Hüsameddin, aynı camiyi bir başka maddesinde İstanbul'a giden bir Amasya âliminin görev yeri olarak anar. Camiyi Kanûnî Sultan Süleyman, 1543'te ölen oğlu Şehzade Mehmed'in anısına yaptırmıştır; Mimar Sinan'ın önemli ilk eserlerindendir. Temeli 1543'te atılmış, külliye 1545-1548 arasında yapılmıştır; Şehzade Mehmed'in türbesi ise 1544'te tamamlanan ilk bölümdür. Evliyâ Sâlih Efendi'nin görevi, caminin tamamlanmasından yaklaşık yüz elli yıl sonra, 1110 [1698-99] dolaylarında sona ermiştir. Maddede camiyle ilgili bir kaynak anılmaz; eşleştirme, cami adından yapılan bir çıkarımdır.
Hocaları ve Evliyâ Mehmed Efendi
Evliyâ Sâlih Efendi'nin hocası Hâfız Hüseyin Efendi, "Amasyalı Evliyâ Mehmed Efendi"nin öğrencisi olarak anılır. Kitabın aynı fasılda birkaç madde sonra gelen 418. maddesi, İstanbul'da kıraat ilminde ünlenen ve İmâm-ı Sultânî olan Amasyalı Evliyâ Mehmed Efendi'yi anlatır; bu iki adın aynı kişiye ait olması muhtemeldir, çünkü ikisi de Amasyalıdır ve kıraat çevresinde anılır. Bu bir çıkarımdır; maddede Hâfız Hüseyin Efendi'nin hocasının adı dışında bir ayrıntı yoktur. Hüsameddin 418. maddede bütün kıraat silsilesinin Evliyâ Mehmed Efendi'den dallandığını yazar; bu madde, o iddianın bir örneği gibi okunabilir. Evliyâ Mehmed Efendi'nin 1044 [1634-35] dolaylarında öldüğü dikkate alınırsa, 1110'da [1698-99] ölen Sâlih Efendi ondan iki öğrenci kuşağı sonra gelir.
Yer Adları ve Doğrulanamayanlar
Evliyâ Sâlih Efendi'nin oğlu Hacı Hüseyin Ağa'nın vefat ettiği "Mîmâr Ayâs Mahallesi" ile Emîn Mehmed Ağa'nın sebili içinde gömülü olduğu "Kabataş" metinde hangi şehirde olduğu belirtilmeden anılır. Ailenin İstanbul'daki saray ve devlet görevleri düşünülürse İstanbul'daki mahalleler akla gelir; bu bir çıkarımdır. İstanbul Ansiklopedisi'nde "Mimar Ayas Camii" için bir kayıt bulunduğu görülmüştür, ancak kayıt taranmış belge biçimindedir ve içeriği okunamamıştır. Kabataş'taki sebile ilişkin kaynakta bilgi bulunamadı. Hâfız Hüseyin Efendi, Evliyâ Sâlih Efendi'nin oğulları ve torunları hakkında başka bir kaynağa da rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 373–373. amasya.bel.tr
Diğer kaynaklar
- "Şehzade Mosque", Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eehzade_Mosque).
- İstanbul Ansiklopedisi (Reşad Ekrem Koçu), "Mimar Ayas Camii" kaydı (istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/27351).