Fuzalâ-yı meşâyihden Mevlânâ Hamîdeddîn Abdülhamîd bin el-Hâc Baba Ahmed bin Muhammed Hüsrevşâhî mahdûmudur. Amasya ve Bursa’da tahsîl-i ilm ü kemâl edib 804’de Bursa’dan kaçıp pederiyle beraber Amasya’ya geldi.
Burada Şeyhülislâm ve Müftü’s-sekaleyn elkâbiyle tebcîl edilen Gümüşlüzâde Pîr Abdurrahmân Çelebi sohbetine mülâzemet ederek tasfiye-i derûn etmiş. 831 sâlinden sonra vefât eylemişdir. Kibâr-ı Halvetiyye’den bir zât-ı şerîf idi. [359]
Meşâhîr-i ulemâdan Erzincânî “el-Hâc İbrâhim Efendi” yukarıda “İbrâhim Efendi, Hacı Evliyâ” diye terceme-i hâli yazıldı.
Günümüz Türkçesiyle
Şeyhlerin bilginlerinden Mevlânâ Hamîdeddin Abdülhamîd'in oğludur; Abdülhamîd, Hacı Baba Ahmed'in, o da Muhammed Hüsrevşâhî'nin oğludur. Amasya ve Bursa'da ilim ve olgunluk öğrenimi görüp 804'te [1401-02] Bursa'dan kaçarak babasıyla birlikte Amasya'ya geldi.
Burada, Şeyhülislâm ve Müftü's-sekaleyn (insanların ve cinlerin müftüsü) unvanlarıyla anılan Gümüşlüzâde Pîr Abdurrahmân Çelebi'nin sohbetlerine devam ederek iç temizliğine ulaşmış. 831'den [1427-28] sonra vefat etmiştir. Büyük Halvetî zatlardan şerefli bir kişiydi.
Tanınmış âlimlerden Erzincanlı "Hacı İbrâhim Efendi"nin hâl tercümesi yukarıda "İbrâhim Efendi, Hacı Evliyâ" başlığıyla yazıldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- fuzalâ-yı meşâyih: şeyhlerin bilginleri, bilgili şeyhler
- mahdûm: oğul
- tahsîl-i ilm ü kemâl: ilim ve olgunluk öğrenimi
- mülâzemet: bir hocanın yanında bulunup ondan yararlanma, devam etme
- tasfiye-i derûn: kalbin, iç dünyanın arındırılması; tasavvufta nefsi terbiye
- Müftü's-sekaleyn: iki ağır topluluğun, insanların ve cinlerin müftüsü; büyük âlimlere verilen bir unvan
- tebcîl: yüceltme, saygıyla anma
- kibâr-ı Halvetiyye: Halvetî tarikatının büyükleri
- terceme-i hâl: hâl tercümesi, kısa hayat hikâyesi
Gümüşlüzâde ve Amasya'da Halvetîlik
Halvetîlik Anadolu'da XIII. yüzyılın sonunda Niğde'de açılan bir zâviye ile görülmüş olsa da, Amasya'da yayılması XV. yüzyılın ilk yarısında Pîr İlyâs aracılığıyla olmuştur. Pîr İlyâs, faaliyetini Amasya'nın ilk Halvetî tekkesi olan Gümüşlüoğlu Tekkesi'nde sürdürdü. Tekke, halk arasında "Taciye" diye bilinen Gümüşlü Camii'nin doğu ve güney yanındaki boş alanda idi; iki yüz yıldan uzun bir süre Gümüşlüzâdeler'in mekânı oldu. Pîr İlyâs'ın ölümünden sonra yerine halifesi, damadı ve amcasının oğlu Gümüşlüzâde Pîr Abdurrahmân Çelebi geçti. Kaynaklar onun 903'te [1497-98] öldüğünü, Çilehâne Camii avlusunda gömülü olduğunu ve halk arasında "Aşağı Pîrler Evliyası" denildiğini yazar. Başka bir kaynak, Ankara Beylerbeyi Pazarlıoğlu Yâkub Paşa'nın 815'te [1412] kurduğu ve Şubat 1413'te vakfiyesi tescil edilen Yâkub Paşa Tekkesi'ni, Halvetîliğe bağlı olarak Müftü Şeyh Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi için (ö. 903) yaptırıp vakfettiğini bildirir ve tekkenin şeyhliğinin ondan sonra damadı Pîr Abdurrahman Çelebi'ye geçtiğini söyler.
Tarihler Arasındaki Fark
Hüsameddin'in bu maddesine göre İbrâhim Çelebi 804'te [1401-02] Amasya'ya gelmiş, Gümüşlüzâde Pîr Abdurrahmân Çelebi'nin sohbetinde bulunmuş ve 831'den [1427-28] sonra vefat etmiştir. Gümüşlüzâde Abdurrahman Çelebi'nin ise kaynaklarda 903'te [1497-98] öldüğü yazılıdır. Bu iki tarih arasında yetmiş yıla yakın bir fark vardır. Kaynaklar şeyhlerin soy ve damatlık ilişkilerini birbirinden farklı verdiğinden, burada birden fazla Abdurrahman Çelebi'nin kastedilmiş olması ya da tarihlerden birinin başka bir kişiye ait olması mümkündür; bu bir ihtimaldir ve okunan kaynaklarda farkı açıklayan bir kayıt bulunmadı. Hamîdeddin Abdülhamîd, Hacı Baba Ahmed ve İbrâhim Çelebi'nin "Hamîdoğlu" adı hakkında Hüsameddin dışında bilgi doğrulanamadı.
Son Paragraftaki Gönderme
Maddenin son paragrafı bir göndermedir. Hüsameddin'in 6. ciltte yazdığı "İbrâhim Efendi, el-Hâc Evliyâ" maddesine göre bu zat Erzincanlıdır, Abdurrahman Efendi'nin oğludur, "Hacı Evliyâ Efendi" diye tanınmıştır; Halfet Gazi Medresesi müderrisi olmuş ve 1221'de [1806-07] ölmüştür. Dolayısıyla gönderme, burada anlatılan İbrâhim Çelebi ile aynı kişiyi değil, Evliyâ lakabını taşıyan, yaklaşık dört yüz yıl sonra yaşamış ayrı bir âlimi gösterir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 372–372. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 67–68.
Akademik çalışmalar
- İsmail İpek, "Amasya'da Halvetîlik ve Pir İlyas Şücâeddin'in Hayatı" (Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya, 2017).
- M. Baha Tanman, "Yâkub Paşa Tekkesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/yakub-pasa-tekkesi).