Amasyalıdır. Dânişzâde Fenerci el-Hâc İbrâhim Ağa bin el-Hâc Hâfız Osmân Efendi bin Dâniş Mehmed Efendi mahdûmudur. Fenercizâde demekle meşhûr olup fuzalâdan Allâme Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi’den ikmâl-i tahsîl etdi.
Bu esnâda şeyhu’l-imâre el-Hâc Mehmed Lâz İbrâhim Efendilerden istifâde-i ulûm edib ders-i âm oldu. 1178’de Kırmacızâde Hâfız Ahmed Efendi yerine Dârü’l-hadîs Osmân Çelebi müderrisi ve Engün Mezra’ası Mutasarrıfı olarak tedrîs-i ulûma germî verdi.
Mükerreren i’tâ-yı icâzetle benâm olup 1198 senesi şa’bânında Amasya Müftüsü oldu. 1201’de Dârü’l-hadîs müderrisliğini ders-i âm-ı meşhûr Soruklu Hâfız Alî Efendi bin Ahmed kasr-ı yed ve ferâğat ve dört yıldan ziyâde [360] iftâ etdi. 1203 senesi ramazânında dûçâr olduğu marazdan dolayı isti’fâ ve terk-i fetvâ etdi.
Bundan sonra iki buçuk yıl kadar daha yaşayıp 1205 senesi saferinde dâr-ı na’îme irtihâl etdi. Meşâhîr-i fuzalâdan olup kâffe-i ulûmda mâhir, usûlî, gâyet fakîh, halîm, zâhid, müttakî, müteheccid, yetmiş iki yaşında idi. Mahdûmu kibâr-ı müfessirînden el-Hâc Mehmed Efendi ve dâmâdı ekâbir-i fukahâdan Soruklu el-Hâc Hâfız Alî Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Dânişzâde Fenerci Hacı İbrâhim Ağa'nın oğludur; Hacı İbrâhim Ağa, Hacı Hâfız Osmân Efendi'nin, o da Dâniş Mehmed Efendi'nin oğludur. Fenercizâde adıyla ünlenmiş olup bilginlerden Allâme Iydîzâde Hacı Mustafa Âkif Efendi'den öğrenimini tamamladı.
Bu sırada şeyhülimâre Hacı Mehmed ve Lâz İbrâhim efendilerden de ilim öğrenip herkese açık ders veren müderris oldu. 1178'de [1764-65] Kırmacızâde Hâfız Ahmed Efendi'nin yerine Dârülhadis'te Osmân Çelebi müderrisi ve Engün Mezraası mutasarrıfı olarak ilim öğretmeye hız verdi.
Birçok kez icazet vererek ün kazandı ve 1198 şabanında [Haziran-Temmuz 1784] Amasya Müftüsü oldu. 1201'de [1786-87] Dârülhadis müderrisliğinden, herkese açık dersleriyle ünlü Ahmed oğlu Soruklu Hâfız Alî Efendi lehine elini çekip ayrıldı ve dört yıldan fazla fetva verdi. 1203 ramazanında [Mayıs-Haziran 1789] yakalandığı hastalık yüzünden görevinden ayrılıp fetvayı bıraktı.
Bundan sonra iki buçuk yıl kadar daha yaşayıp 1205 saferinde [Ekim 1790] ahirete göçtü. Tanınmış âlimlerden olup bütün ilimlerde usta, usûl ilminde bilgili, çok iyi bir fıkıh bilgini, yumuşak huylu, dünyaya gönül vermeyen, Allah'tan sakınan, gece namazlarına devam eden biriydi; yetmiş iki yaşındaydı. Oğlu büyük müfessirlerden Hacı Mehmed Efendi, damadı büyük fıkıh bilginlerinden Soruklu Hacı Hâfız Alî Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- Fenerci: fener yapan ya da satan kişi; burada ailenin lakabı
- Allâme: çok bilgili, büyük âlim
- ders-i âm: camide herkese açık ders veren müderris; bir ilmî rütbe
- Dârü'l-hadîs: hadis öğretilen yüksek medrese
- mutasarrıf: bir mülkü ya da vakfı idare eden
- mezra'a: ekilip biçilen, evsiz tarla; küçük yerleşim yeri
- tedrîs-i ulûma germî vermek: ilim öğretmeye hız kazandırmak
- i'tâ-yı icâzet: icazet vermek; öğrencinin ders verme yetkisini belgelemek
- iftâ: fetva verme
- kasr-ı yed: elini çekme
- usûlî: fıkıh usûlü ve itikat usûlünde derin bilgili
- müteheccid: gece teheccüd namazı kılan
- müfessir: Kur'an yorumcusu
Dârülhadis
Fenercizâde'nin müderrisliğini yaptığı Dârülhadis, Amasya'da Sofular Mahallesi'ndeki Dârülhadis Camii'dir; Abdullah Paşa Camii ve Sofular Camii adlarıyla da bilinir. II. Bayezid dönemi devlet adamlarından Beylerbeyi Hacısinanbeyzâde Abdullah Paşa (ö. 1490-91) tarafından cami ve dârülhadis olarak yaptırılmış, vakfiyesi paşanın oğlu Defterdar Abdülkerim Bey tarafından 907'de [1501-02] düzenlenmiştir. Abdülkerim Bey 1505'te yapının doğusuna bir dârülkurrâ (Kur'an okuma öğretimi yeri) eklemiş, ancak bu kısım günümüze ulaşmamıştır. Yapı bugün cami olarak kullanılmaktadır; kapalı avlulu medreselerle tabhâneli camiler arasında bir bağ kuran tasarımıyla Osmanlı mimarisinde benzeri olmayan bir örnek sayılır. Hüsameddin'in "Dârü'l-hadîs Osmân Çelebi müderrisi" ifadesindeki Osmân Çelebi adının bu yapıyla ilişkisi okunan kaynaklarda açıklanmaz; yapının vakfı ya da müderrisliği olarak anılıp anılmadığı doğrulanamadı.
Bu Kişi ve Çevresi Hakkında
Hâfız Osmân Efendi, Dâniş Mehmed Efendi, Iydîzâde Mustafa Âkif Efendi, Kırmacızâde Hâfız Ahmed Efendi, Soruklu Hâfız Alî Efendi, oğul Hacı Mehmed Efendi ve Engün Mezraası hakkında yapılan aramalarda ayrı bir kaynağa rastlanmadı. Metindeki yaş bilgisinden (yetmiş iki) ve ölüm yılından (1205) doğum yılının yaklaşık 1133 [1720-21] olduğu çıkarılır; bu, tarih hesabından gelen bir tahmindir. Fenercizâde'nin Dârülhadis müderrisliği 1178'de [1764-65] başlayıp 1201'de [1786-87] bitmiştir, yani yaklaşık yirmi iki yıl sürmüştür; müftülüğü ise 1198 şabanından [1784] 1203 ramazanına [1789] kadar uzanır.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 373–373. amasya.bel.tr
- M. Baha Tanman, "Dârülhadis Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi (islamansiklopedisi.org.tr/darulhadis-camii).