Amasyalıdır. Sipâhî meşâhîrinden Derviş Mehmed Ağa bin Osmân Bey bin Ebûbekir Bey bin Derviş Bey’in mahdûmudur. Bu da sipâhî olup Mısır Mîrlivâsı olan ammizâdesi el-Hâc Osmân Bey’in yanına gitdi. Orada Hacı Osmân Bey’in kethüdâsı olarak nüfûz ve servet edindi.
Hacı Osmân Bey’le beraber Hicâz’a gidip 1158’de Amasya’ya avdet etdi. Eski Kethüdâ Mahallesi’nde mu’azzam bir konak yaptırıp a’yândan oldu. Meclis-i a’yân ve hâciyân a’zalığında bulunarak 1171’de vefât etdi. Oğulları Ömer, Osmân Ağalara ve evlâdına Hacı Eyyûb Oğulları dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sipahilerin ünlülerinden Derviş Mehmed Ağa'nın oğludur; Derviş Mehmed Ağa, Osman Bey'in, o da Ebûbekir Bey'in, o da Derviş Bey'in oğludur. Bu da sipahi olup Mısır Mirlivası olan amcazadesi Hacı Osman Bey'in yanına gitti. Orada Hacı Osman Bey'in kethüdası olarak nüfuz ve servet edindi.
Hacı Osman Bey'le birlikte Hicaz'a gidip 1158'de [1745-46] Amasya'ya döndü. Eski Kethüdâ Mahallesi'nde büyük bir konak yaptırıp ayandan oldu. Ayan ve hacıyan meclisi üyeliğinde bulunarak 1171'de [1757-58] öldü. Oğulları Ömer ve Osman Ağalara ve çocuklarına Hacı Eyyûb Oğulları denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- meşâhîr: ünlüler, tanınmışlar
- mahdûm: oğul
- ammizâde: amcanın oğlu, amcazade
- Mîrlivâ: sancak beyi rütbesi
- kethüdâ: bir yöneticinin özel yardımcısı, kâhyası
- nüfûz: etki, söz geçirme gücü
- avdet: dönüş
- mu'azzam: büyük
- a'yân: bir yerin ileri gelenleri
- meclis-i a'yân ve hâciyân: ayan ve hacıyan meclisi; Hüsameddin bu kurulların işleyişini bu maddede açıklamaz
Aile ve Soy
Maddedeki soy zinciri Hüsameddin'in başka bir maddesiyle doğrulanır. Ebûbekir Bey-Dervîş Beyzâde maddesine göre Ebûbekir Bey, Amasya'nın büyük emiri Şâdgeldi Paşa'nın soyundan Derviş Bey'in oğludur; eniştesi Hüseyin Paşa'nın kethüdâsı olmuş, 1040'tan [1630-31] sonra birkaç kez Amasya mütesellimi, 1054 zilhiccesinde [1645] Amasya sancak beyi olmuştur. Sancağın has sahibi Haseki Sultan'ın istediği gelirleri sertlikle topladığı için şikâyet edilmiş, 1055'te görevden alınıp Samsun'a gönderilmiş ve kale hapsine konmuş, 1056'da orada ölmüş, malları müsadere edilmiştir. Çocuklarına, yani Ömer ve Osman Beylere ile Emine ve Sâfiye Hanımlara bir konak ve bir çiftlik bırakılmış, bunlara ve soyuna "Ebûbekir Beyzâdeler" denmiştir. Küçük oğul Ömer, Anadolu valisi vezir Ömer Paşa olmuş; onun oğulları arasında Mısır mirlivası el-Hâc Osman ve Mehmed Beyler anılır.
Bu zincirde Derviş Mehmed Ağa'nın babası Osman Bey, Ebûbekir Bey'in oğludur; Mısır Mirlivası Hacı Osman Bey ise Ebûbekir Bey'in öteki oğlu Ömer Paşa'nın oğludur. Yani Hacı Osman Bey, Derviş Mehmed Ağa'nın amcasının oğludur ve bu, maddedeki "amcazadesi" ifadesiyle tam olarak uyuşur. Bu durumda Eyyûb Ağa'nın Mısır'a gidişi, akraba yanında iş tutmak anlamına gelir; bu bir çıkarımdır, metin gidiş sebebini söylemez.
Hüsameddin başka bir maddede aynı soyu şöyle özetler: Ebûbekir Beyzâdeler 1260'a [1844] kadar Amasya'da yaşamış, bir kolu İstanbul'da bulunmuştur; sülaleden Hüseyin Paşa, Ömer Paşa ve Ebûbekir Paşa ünlüdür. Ahmed Ağa-Sancızâde maddesinde ise Bekir Beyzâde Ömer Paşa'nın çevresinde yetişen ve onun oğlu Osman Bey'in kethüdâsı olan bir Amasyalı anılır; 1133'te [1720-21] bir soruşturma yüzünden sürgün edilmiş, dönüşünde ayan meclisine girmiş, 1140'ta [1727-28] Amasya mütesellimi olmuş, 1142'de ölmüştür. Bu Osman Bey'in Mısır mirlivası Hacı Osman Bey olup olmadığı yazılı değildir.
Kethüdâlık ve Servet
Mehmet Canatar'a göre Osmanlı yönetiminde beylerbeylerinin ve sancak beylerinin özel kethüdâları bulunurdu; bunlar vergi toplamada yöneticiye yardım ederdi ve seçimleri tamamen yöneticinin takdirindeydi. Eyyûb Ağa'nın Hacı Osman Bey'in kethüdâsı olarak "nüfuz ve servet" edinmesi bu düzene uyar. Mısır'da kaç yıl kaldığı, hangi tarihte gittiği yazılı değildir; yalnız Hicaz'dan dönüşüyle birlikte 1158'de [1745-46] Amasya'ya geldiği bilinir.
Eski Kethüdâ Mahallesi ve Hacı Eyyûb Oğulları
Yaptırdığı konağın bulunduğu Eski Kethüdâ Mahallesi'nin bugünkü adı ve konağın akıbeti hakkında okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı. Ailenin sonraki kuşakları Hüsameddin'in kitabında izlenebilir: Ömer Ağa'nın oğlu Eyyûb Ağa, birkaç madde sonra (Hacı Eyyûboğlu) Osman Beyzâde Abdullah Bey'in kethüdâsı olarak anılır; böylece kethüdâlık, iki kuşak boyunca aynı çevrede sürmüş görünür. Bu da bir çıkarımdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 387. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, aynı baskı, 6. Cilt, "Ebûbekir Bey-Dervîş Beyzâde" ve "Ahmed Ağa-Sancızâde" maddeleri ile Ebûbekir Beyzâdeleri özetleyen aile kaydı; 7. Cilt, "Eyyûb Ağa-Hacı Eyyûboğlu" maddesi.
Akademik çalışmalar