AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Eyyûb Ağa-Resûlzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 386 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Ulemâdan Mehmed Efendi bin Resûl Efendi’nin mahdûmu olup sipâhî, Amasya kethüdâyeri, Tokat voyvadası ve Amasya beytülmâl emîni oldu. 1088’de Gümüş Voyvadası ve Ma’deni emîni olup 1094’de [407] Viyana Harbi’nde vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Âlimlerden Resûl Efendi oğlu Mehmed Efendi'nin oğludur. Sipahi, Amasya kethüdâyeri, Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini oldu. 1088'de [1677-78] Gümüş Voyvodası ve Maden Emini olup 1094'te [1682-83] Viyana Savaşı'nda öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • ulemâ: medrese eğitimi görmüş bilginler, âlimler
  • sipâhî: atlı asker
  • kethüdâyeri: taşrada kapıkulu süvarilerinin başında bulunan subay
  • voyvoda: vergi gelirlerini toplayan, bazı yerlerde idari ve askerî işleri de yürüten görevli
  • beytülmâl emîni: mirasçısı bulunmayan kişilerin terekesine ve bu işe bakan kuruma başkanlık eden görevli
  • ma'den emîni: maden işletmesinin gelirine ve idaresine bakan görevli

Amasya Kethüdâyeri

Madde kısadır, ama içinde sayılan görevler 17. yüzyıl taşra idaresinin bilinen basamaklarıdır. Kapıkulu süvarileri 16. yüzyılın ortasına kadar başkentte ya da başkentin yakınında oturuyordu; yüzyılın ikinci yarısından sonra imparatorluğun pek çok yerine yerleştiler. Taşradaki bu askerleri düzen altında tutmak ve gerektiğinde sefere çıkarmak için 1570'lerden başlayarak onlara başkan atanmaya başlandı. Kethüdâyeri denen bu subayların tayini 17. yüzyılın başından itibaren düzenli hâle geldi. Coşkun Ünsal'ın çalışmasında, 1670-71 tarihli bir defterde kethüdâyeri atanan birimler arasında Amasya da sayılır. Aynı çalışma, Hüsameddin'in Amasya kethüdâyeriliği yapmış pek çok kişiyi andığını, bu kişilerin sonraki kariyerlerinde mütesellimlik ve voyvodalık gibi görevlere geldiğini belirtir ve voyvodalık örnekleri için Amasya Tarihi'nin 7. cildinde 386. sayfayı, yani bu maddenin bulunduğu sayfayı gösterir.

Hüsameddin'in kitabında aynı sıralamayı veren iki madde daha vardır. Mirzâ Beyzâde Ahmed Bey de sipahi iken Amasya kethüdâyeri, Sivas vilayeti cizyedârı, Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini olmuş, Şirvan savaşlarındaki yararlığı yüzünden mirlivalığa yükselmiş ve 1009'da [1600-01] Divriği sancak beyi iken eşkıyayla yapılan savaşta ölmüştür. Murâd Beyzâde Ahmed Ağa da sipahi ve Amasya kethüdâyeri iken Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın 1070 muharreminde [1659] Amasya'ya gelişinde onun çevresine girmiş, kapıcıbaşı ve sadaret kethüdâsı olmuş, 1083'te [1672-73] "Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini" olmuş, 1086'da Zile voyvodası, 1089'da Amasya mütesellimi olmuştur. Üç maddenin yan yana okunması, kethüdâyerilikten voyvodalığa ve beytülmal emînliğine uzanan yolun Amasya'da yerleşmiş bir kariyer çizgisi olduğunu düşündürür. Bu bir çıkarımdır.

Tokat Voyvodalığı ve Gümüş Madeni

Mehmet Beşirli'nin Tokat voyvodalığı üzerine yazdığı makaleye göre Rum Eyaleti'nde mali işleri Hazine Defterdarlığı yürütüyordu. Bu defterdarlık Ağustos 1659'da kaldırıldı ve padişah haslarına ait gelirler voyvodalık adıyla iltizama verilmeye başlandı; amaç hazineye peşin para sağlamaktı. Tokat'ta voyvoda, vergi tahsilatının yanında idari ve gerektiğinde askerî görevleri de yürüten, sancak beyi yetkilerini taşıyan bir görevliydi. İlk voyvodaya 1659'da iltizama verilen mukataalar arasında "Maden-i Gümüş" de sayılır. Mehmet Genç'e göre altın ve gümüş madenlerinin hemen tamamı devlete aitti ve mukataa olarak örgütlenmişti. Resûlzâde'nin Tokat'taki görevinin tarihi maddede verilmemiştir; 1088'den [1677-78] önce olduğu açıktır. Murâd Beyzâde Ahmed Ağa'nın aynı iki görevi 1083'te [1672-73] birlikte üstlenmesi, Resûlzâde'nin görevinin de 1670'lerde olabileceğini düşündürür; bu bir çıkarımdır. Gümüş voyvodalığının bu mukataayla ilgili olup olmadığı metinden anlaşılmaz; bu yüzden yalnız bir ihtimal olarak anılabilir ve doğrulanamadı.

Beytülmâl Emîni

Mehmet Erkal'ın ansiklopedi maddesine göre Osmanlılarda beytülmâl sözü zamanla daralmış ve mirasçısı bulunmayan ya da bilinmeyen ölünün terekesini, bir de bu terekeyi koruyan kuruluşu anlatır olmuştur. Amasya beytülmâl emînini bu kurumun başındaki görevli saymak makul görünür. Metin görevin ayrıntısını vermez; bu da bir çıkarımdır.

1094 ve Viyana

1094 hicrî yılı Aralık 1682'den Aralık 1683'e uzanır ve Viyana Seferi bu yıla düşer. Ordu 14 Temmuz 1683'te (19 Receb 1094) Viyana önüne geldi, belirleyici savaş 12 Eylül'de yapıldı ve Osmanlı ordusu yenildi. Resûlzâde'nin kuşatma sırasında mı, savaşta mı, geri çekilişte mi öldüğü yazılı değildir. Hüsameddin başka bir maddede, Merzifonlu Şahbâz Paşazâde Ahmed Bey'in 1094 zilhiccesinde [Aralık 1683] Viyana savaşından yaralı döndüğünü ve vakıf mütevelliliğiyle emekliye ayrıldığını yazar. Böylece Amasya çevresinden kişilerin de bu seferde bulunduğu görülür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 386. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, aynı baskı, 6. Cilt, "Ahmed Bey-Mirzâ Beyzâde", "Ahmed Ağa-Murâd Beyzâde" ve "Ahmed Bey-Şahbâz Paşazâde" maddeleri.

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.