AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Eyyûb Ağa-Nûhoğlu el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 387 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Merzifonludur. Oranın eşrâfından olup Devlet Hatûn vakfı mütevellîsi iken 1070 senesi cumâdelâhiresinde vefât eden Nuh Ağa bin Mustafa Ağa’nın oğludur. Bir müddet Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın ağalarından olup müşârün-ileyhin vefâtında Hacı Alî Paşa’ya ba’dehû Amcazâde Hüseyin Paşa’ya intisâb etdi. 1114’de müşârün-ileyhin irtihâlinde Hicâz’a gidip avdetde Merzifon’a geldi. 1121’de vefât eyledi. Birâderi Mustafa Ağa’dır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Merzifonludur. Oranın ileri gelenlerindendir; Devlet Hatun vakfının mütevellisi iken 1070 senesi cemâziyelâhiresinde [1660] ölen Mustafa Ağa oğlu Nuh Ağa'nın oğludur. Bir süre Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ağalarından olup adı geçenin ölümünde Hacı Ali Paşa'ya, sonra Amcazâde Hüseyin Paşa'ya bağlandı. 1114'te [1702-03] adı geçenin ölümü üzerine Hicaz'a gidip dönüşte Merzifon'a geldi. 1121'de [1709-10] öldü. Kardeşi Mustafa Ağa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • eşrâf: ileri gelenler
  • mütevellî: vakfı yöneten kişi
  • ağa: ileri gelen ve görevli kişiler için kullanılan unvan
  • müşârün-ileyh: adı geçen, sözü edilen
  • intisâb: bağlanma, birinin himayesine girme
  • irtihâl: ölüm
  • avdet: dönüş

Devlet Hatun Vakfı

Merzifon'da İmaret Mahallesi'nde 822'de [1419], Çelebi Mehmed'in annesi Devlet Hatun bir cami ve zaviye ile birlikte bir imaret yaptırmıştır; bu vakıf eserlere 16. yüzyıl defterlerinde rastlanır (Mehmet Öz). Vakfın mütevellileri hakkında Hüsameddin'in kitabında başka kayıtlar da vardır. Ahmed Bey-Yûsuf Paşazâde maddesine göre mütevelliler, Devlet Hatun'un kethüdâsı Sinâneddîn Yûsuf Paşa'nın soyundandır; bu soydan Mehmed Bey, vakfın mütevellisiyken Şirvan savaşında Amasya alaybeyi iken mirlivalığa yükselmiş, 1008'de [1599-1600] Karayazıcı Abdülhalîm'in isyanı sırasında ölmüş, mütevelliliği oğlu Ahmed Bey devralmıştır. Ahmed Bey-Şahbâz Paşazâde maddesine göre Merzifonlu Şahbâz Paşazâde Ahmed Bey babasının ölümü üzerine Devlet Hatun mütevellisi olmuş, Kara Mustafa Paşa'nın himayesinde 1092 rebîülâhirinde [1681] Amasya sancak beyi olmuş, 1094'te Viyana savaşından yaralı döndükten sonra vakfın tevliyetini elinde tutarak emekliye ayrılmıştır. Başka bir maddede vakfın 15. yüzyıldaki mütevellisi olarak Devlet Hatun'un "valide kethüdâsı" Yûsuf Paşazâde Mehmed Bey anılır ve 867'den [1462-63] sonra öldüğü yazılır; böylece vakfın mütevelli kayıtları 15. yüzyıla kadar iner. Nuh Ağa'nın mütevelliliği bu zincirin içinde görünür; hangi tarihten itibaren göreve geldiği yazılı değildir.

Kara Mustafa Paşa'nın Merzifon'u

Kara Mustafa Paşa 1666 ile 1679 arasında Merzifon'da bir külliye yaptırdı. Mehmet Öz'e göre külliyenin cami, Taşhan, Bedesten, kütüphane, iki hamam ve dükkânlardan oluşan bölümleri kasabanın görünüşünü belirlemiş, vakıflarına bağlı su yolları da kasabanın sosyal ve ekonomik hayatını değiştirmiştir. Abdülkadir Özcan'ın aktardığına göre paşa Merzifon'da cami, kütüphane, sıbyan mektebi, han, hamam ve bedesten yaptırmıştır. Eyyûb Ağa'nın paşanın "ağalarından" olması, bu çevrenin Merzifonlu insanlarla dolu olduğunu hatırlatır; ağalığın görev tanımı ve süresi metinde yazılı değildir.

Paşadan Paşaya

Kara Mustafa Paşa 6 Muharrem 1095'te [25 Aralık 1683] idam edildi. Eyyûb Ağa bundan sonra önce Hacı Ali Paşa'ya, sonra Amcazâde Hüseyin Paşa'ya bağlandı. Hacı Ali Paşa'nın kim olduğu maddede belirtilmemiştir ve doğrulanamadı. Amcazâde Hüseyin Paşa ise Köprülü Mehmed Paşa'nın kardeşi Hasan Ağa'nın oğludur; Kara Mustafa Paşa'nın maiyetinde Viyana seferine katılmış, bozgundan sonra önce hapsedilmiş, 1684 başında Şehrizor beylerbeyiliğiyle İstanbul'dan uzaklaştırılmıştır. 13 Eylül 1697'de sadrazam olmuş, 26 Ocak 1699'da Karlofça Antlaşması'nı imzalamış, 4 Eylül 1702'de görevden çekilmiş ve 22 Eylül 1702'de ölmüştür (M. Münir Aktepe). Bu tarih Hüsameddin'in verdiği 1114 yılıyla uyuşur. Amcazâde'nin Kara Mustafa Paşa'nın maiyetinde seferde bulunmuş olması, Eyyûb Ağa'nın bir paşadan ötekine geçişini ortak bir çevreyle açıklamaya elverişlidir; bu bir çıkarımdır, metinde söylenmez.

Hicaz Yolculuğu

Metin, Amcazâde'nin ölümünden sonra Eyyûb Ağa'nın Hicaz'a gidip döndüğünü söyler. Yolculuğun hac amacıyla yapıldığı yazılı değildir; ancak başlıktaki "el-Hâc" unvanı Eyyûb Ağa'nın hacca gittiğini düşündürür. Bu da bir çıkarımdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 387. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, aynı baskı, 6. Cilt, "Ahmed Bey-Yûsuf Paşazâde" ve "Ahmed Bey-Şahbâz Paşazâde" maddeleri ile Bektemür oğulları ve Yûsuf Paşazâde Mehmed Bey'i anan kayıt.

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.