Merzifonludur. Teberrükzâde Şemseddîn Ahmed Çelebi evlâdından Seydî Çelebi mahdûmudur. Mûmâileyhin vakfına mütevellî olan pederi 1139’da vefât eylediğinden vakf-ı mezkûra mütevellî oldu. Merzifon a’yânından olup 1172’de vefât etdi. [411]
Oğulları Sa’dî, Alî Efendiler mütevellî oldu. El-Hâc Sa’dullâh Sa’dî Efendi hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûndan olup İstanbul’da vefât etdi. Alî Efendi 1216’da vefât edib tevliyeti müştereken bunun oğulları Eyyûb, Feyzullâh Efendiler’e verildi.
El-Hâc Feyzullâh Ağa, Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşılarından olup Merzifon mütesellîmi olmuşdu. 1241’de vefât etdi. Mahdûmu Sa’dullâh Ağa vakfın nısf-ı hisse-i tevliyetine mutasarrıf oldu. Ba’dehû bunun mahdûmu Hâfız Hasan Efendi mütevellî olup 1294’de bunun da vefâtıyla oğulları Mehmed, Mustafa Efendiler mütevellî oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Teberrükzâde Şemseddîn Ahmed Çelebi'nin soyundan Seydî Çelebi'nin oğludur. Adı geçenin vakfına mütevelli olan babası 1139'da [1726-27] ölünce vakfa mütevelli oldu. Merzifon ayanından olup 1172'de [1758-59] öldü.
Oğulları Sa'dî ve Alî Efendiler mütevelli oldu. El-Hâc Sa'dullâh Sa'dî Efendi divan-ı hümâyun hâcegânından olup İstanbul'da öldü. Alî Efendi 1216'da [1801-02] ölünce mütevellilik birlikte onun oğulları Eyyûb ve Feyzullâh Efendilere verildi.
El-Hâc Feyzullâh Ağa, Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşılarından olup Merzifon mütesellimi olmuştu. 1241'de [1825-26] öldü. Oğlu Sa'dullâh Ağa vakfın mütevelli payının yarısına sahip oldu. Sonra onun oğlu Hâfız Hasan Efendi mütevelli olup 1294'te [1877-78] onun da ölümüyle oğulları Mehmed ve Mustafa Efendiler mütevelli oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: bir yerin ileri gelenleri
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- mûmâileyh: adı geçen
- hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûn: Divan-ı Hümâyun kalemlerinin üst dereceli memurları arasında sayılan rütbe
- Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşısı: padişah kapısına bağlı saray görevlisi; ayrıca kimi taşra görevlerine atanan rütbe sahibi
- mütesellim: sancak beyinin ya da beylerbeyinin yerine bakan, vergileri toplayan görevli
- nısf-ı hisse-i tevliyet: mütevelli payının yarısı
- müştereken: birlikte, ortak olarak
Teberrükzâde Vakfının Kurucusu
Maddedeki vakfın başındaki ad, Hüsameddin'in kitabının başka bir yerinde ayrıca anlatılır. Teberrük Çelebi, Kedağralı Ahmed'in oğludur; Merzifon'da Ferîdeddîn Mehmed bin İbrâhim ed-Devvânî'den okuyup orada yerleşmiş, genel ders vermiş, Hacı Hasanzâde Medresesi müderrisi olmuş ve 865'ten [1460-61] sonra ölmüştür. Oğlu Ömer Çelebi ile torunu Şemseddîn Ahmed Efendi de âlimdir ve soylarına "Teberrükzâde" denmiştir. Hüsameddin'e göre Şemseddîn Ahmed Çelebi Merzifon'daki mallarını vakfetmiş, vakfa çocukları mütevelli olmuştur. Bu kayıt, Eyyûb Ağa'nın yaklaşık üç yüzyıl öncesine uzanan bir aileye ve bir vakıf mirasına bağlı olduğunu gösterir.
Mütevelli Zincirindeki Ayrımlar
Aynı vakfın mütevelli sırası Hüsameddin'in "Teberrük Çelebi" maddesinde de verilir ve bu madde ile aynı sayfadaki öteki "Eyyûb Ağa-Seydîzâde" maddesi arasında bazı farklar vardır. Teberrük Çelebi maddesinde Sa'dî Çelebi 1105'te [1693-94] mütevelli olmuş, 1139'daki ölümüyle yerine oğlu Mehmed Efendi geçmiştir; bu maddede ise 1139'da ölen babanın yerine geçen kişi Eyyûb Ağa'dır ve baba Seydî Çelebi diye anılır. İki adın aynı kişiyi gösterdiği (Seydî ve Sa'dî) bir yazım ayrılığı olabilir; bu bir çıkarımdır. Teberrük Çelebi maddesinde Alî Efendi 1221'de ölür ve yerine oğulları Ahmed ve Feyzullâh geçer; bu maddede Alî Efendi 1216'da ölür ve yerine Eyyûb ile Feyzullâh geçer. Öteki "Eyyûb Ağa-Seydîzâde" maddesi de ölüm yılını 1216 olarak verir ve 1248'de ölen mütevelliye "Eyyûb Ağa" der; Teberrük Çelebi maddesi 1248'de ölen mütevelliye "Ahmed Efendi" der. Bu farklar aynı kişilerin iki ayrı adla anıldığını düşündürür ama kayıtlara bakılmadan hangisinin doğru olduğu belirlenemez. Ayrıca bu maddede Feyzullâh Ağa 1241'de ölmüş sayılır; Teberrük Çelebi maddesinde ise Feyzullâh, 1248'de ölen Ahmed Efendi'den sonra da mütevelli olarak görünür. Bu tutarsızlık çözülemedi.
Kapıcıbaşı ve Mütesellim
Yücel Özkaya'nın mütesellim maddesine göre mütesellim, beylerbeyinin veya sancak beyinin vekili olarak onların yerine bakan ve vergileri toplayan görevliydi; bazı durumlarda mutasarrıflara ve Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşılarına da mütesellimlik verilirdi. 19. yüzyılda merkezileşme çabasıyla mütesellimlerin özellikle İstanbul'dan ve kapıcıbaşıları gibi yüksek rütbeli görevliler arasından seçilmesi ilkesi getirildi. Feyzullâh Ağa'nın hem kapıcıbaşı hem Merzifon mütesellimi olarak anılması bu uygulamaya uyar; hangi yıllarda mütesellimlik yaptığı yazılı değildir. Alî Efendi'nin kardeşi Sa'dî Efendi'nin İstanbul'da divan-ı hümâyun hâcegânı olarak ölmesi de ailenin merkezle ilişkisini gösterir; Hüsameddin aynı hâcegân rütbesini defterdar olan Amasyalızâde İsmâîl Efendi için de kullanır.
Vakfın Sonrası
Mütevelli zincirinin son halkası 1294'te [1877-78] ölen Hâfız Hasan Efendi ile onun oğulları Mehmed ve Mustafa Efendilerdir. Vakfın bugünkü durumu ve Teberrükzâde ailesinin sonraki nesilleri hakkında yapılan aramada kayıt bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 387. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, aynı baskı, 8. Cilt, "Teberrük Çelebi-Mevlânâ" maddesi; 7. Cilt, öteki "Eyyûb Ağa-Seydîzâde" maddesi ve "İsmâil Efendi-Amasyalızâde" maddeleri.
Akademik çalışmalar