Gencelidir. Neslen Türk olduğu halde İranîlere pek mütemâ’il olduğundan Türklüğünü unutmuşdu. Amasya’ya muhâceret ve Üçler Mahallesi’nde ikâmet ve Üçlere hizmet ederek nüfûz ve servet kazandı. Tüccârdan olup “Hoca Acem” diye iştihâr etdi. 917 senesinde Varaylı Zünnun Şâh’ın Amasya’yı işgâl ve gâretinde büyük hisseler alıp nüfûz ve serveti artdı.
918 senesinde Şâdî Paşa’nın Amasya vâliliğiyle vürûdunda takiyye edib ta’kibâtdan kurtulmuşdu. İkinci defa Üçler vak’asında istinâd eylediği efendisi Mîr Gıyâseddîn Şirâzî ile beraber 923 senesi muharreminde i’dâm edildi. Gâyet dişli hâ’in, Şâh İsmâil Safevî tarafdârı, Türk düşmanı bir Şi’î idi.
Günümüz Türkçesiyle
Gencelidir. Soyca Türk olduğu hâlde İranlılara çok yakın olduğundan Türklüğünü unutmuştu. Amasya'ya göç edip Üçler Mahallesi'nde oturdu ve Üçler'e hizmet ederek nüfuz ve servet kazandı. Tüccarlardan olup "Hoca Acem" diye ünlendi. 917'de [1511-12] Varaylı Zünnun Şâh'ın Amasya'yı işgal ve yağmasında büyük paylar aldı; nüfuzu ve serveti arttı.
918'de [1512-13] Şâdî Paşa'nın Amasya valisi olarak gelişinde takiyye yapıp (inancını gizleyip) kovuşturmalardan kurtulmuştu. İkinci kez çıkan Üçler Olayı'nda, dayandığı efendisi Mîr Gıyâseddîn Şîrâzî ile birlikte 923 Muharrem'inde [Ocak-Şubat 1517] idam edildi. Çok güçlü bir hain, Şah İsmâil Safevî taraftarı, Türk düşmanı bir Şiî idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- muhâceret: göç
- iştihâr: ünlenme
- gâret: yağma
- takiyye: inancını gizleme
- ta'kîbât: kovuşturma, izleme
- istinâd: dayanma, arka çıkma
- i'dâm: idam
- Şi'î: Şiî
- mütemâ'il: eğilimli, yakın
Üçler ve Yediler
Üçler, Amasya'da bugün de Üçler Mahallesi ve Üçler Türbesi adıyla yaşayan bir yerdir. Yerel anlatılara göre Horasan erenlerinden üç derviş ya da üç kardeş burada gömülüdür; bir rivayet bunları Mevlânâ'yı ziyarete gelenler olarak anar. Bu anlatılar efsane niteliğindedir. Hüsameddin'in "Üçler Olayı" dediği olay ise 16. yüzyılın başında Amasya'da Safevî yanlısı bir çevrenin bulunduğuna işaret eder.
Kaynaklar, Şehzade Ahmed'in Amasya valiliği sırasında "Yediler" denen yedi kişilik bir çevreden söz eder; bunların ilki Emîr Gıyâseddîn Şîrâzî'dir ve Şehzade Ahmed'in bu kişinin evini ziyaret ettiği yazılır. Şah İsmâil'in Mardinli Nûreddîn Ali'yi, "Şah Kulu", 914 başında (1506) Amasya'ya gönderip Şehzade Ahmed'e mektup ve armağanlar sunduğu, Şiîlere de talimatlar ilettiği anlatılır. Hüsameddin'in Hoca Acem'in dayandığı efendi olarak andığı Gıyâseddîn Şîrâzî, bu kişidir.
Hüsameddin'in kişiye yönelik "hain", "Türk düşmanı Şiî" gibi nitelemeleri, onun yaşadığı dönemin (1920'ler) tarih yazımıyla ilgili bir bakışı yansıtır; olayların kendisi, yani Safevî etkisi ve idamlar, Osmanlı kaynaklarında da yer alan bir tarihî zemine dayanır. Zünnun Şâh'ın Amasya'yı işgali ve yağması ile Şâdî Paşa'nın valilik dönemine dair bu araştırmada başka bir kaynağa rastlanmadı; bu ayrıntılar yalnızca Hüsameddin'e dayanır. Safevîlerin Anadolu'daki etkisi bakımından, Nûr Ali Halife'nin 1512'deki geniş çaplı Anadolu seferi de bu yıllara denk gelir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Diğer kaynaklar