Amasyalıdır. Hâcegândan dîvân-ı hümâyûn İmâmı Mehmed Efendi [160] zâde Osmân Efendi’nin oğlu ve Amasya kadısı Mehmed Efendi’nin birâderidir. Gençliğinde dâhil olduğu enderûnda hüsn-i terbiye görüp tefeyyüz ederek rikâb ağalarından oldu.
1143 hâ’ilesinde taşra çıkarılıp ağır ze’âmet verildi. Ba’dehû Kapıcıbaşı olup devr-i hidemât ederek 1162 sâlinden sonra vefât etdi. Yukarıdaki İbrâhim Ağa’ya “Gedüklü”, buna da “Şehirli” denmişdir. Ceddi İmâm Mehmed Efendi, Amasya hânedân-ı kadîminden “İğnecizâde” demekle meşhûr idi.
Diğer Serçe oğlu el-Hâc İbrâhim Ağa bin el-Hâc Mehmed Ağa da teberdârân ocağında terbiye görüp Saray-ı Hümâyûn baltacılar kethüdâsı olup 1163 sâlinden sonra ma’zûlen vefât etdi. Amasya a’yânından Kepekçizâde el-Hâc İbrâhim Ağa bin el-Hâc Osmân Ağa da 1164 sâlinden sonra vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Divan-ı Hümayun imamı Mehmed Efendi'nin oğlu Osman Efendi'nin oğludur; Amasya kadısı Mehmed Efendi'nin kardeşidir. Gençliğinde girdiği Enderun'da iyi bir terbiye görüp yükselerek rikâb ağalarından (padişahın atının üzengisi hizmetindeki saray ağaları) oldu.
1143 olayları sırasında [1730-31] taşraya çıkarıldı ve ağır bir zeamet (büyük gelirli askerî tımar) verildi. Sonra kapıcıbaşı olup görevleri sırayla yürüttü ve 1162'den [1748-49] sonra öldü. Yukarıdaki İbrahim Ağa'ya "Gedüklü", buna da "Şehirli" denmiştir. Dedesi İmam Mehmed Efendi, Amasya'nın eski ailelerinden "İğnecizâde" diye tanınırdı.
Bir başka İbrahim, Serçeoğlu el-Hâc İbrahim Ağa'dır; el-Hâc Mehmed Ağa'nın oğludur. Teberdarlar (baltacılar) ocağında yetişti, Saray-ı Hümayun baltacılar kethüdası (kâhyası) oldu ve görevden alınmış olarak 1163'ten [1749-50] sonra öldü. Amasya ayanından Kepekçizâde el-Hâc İbrahim Ağa da el-Hâc Osman Ağa'nın oğludur; 1164'ten [1750-51] sonra öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Hâcegân: Osmanlı divan kâtiplerinin ve saray bürokrasisinin üst sınıfı
- enderûn: sarayın iç kısmı; devlet adamı yetiştiren saray okulu
- rikâb ağası: padişahın binişinde hizmet gören saray ağası
- ze'âmet: büyük gelirli askerî dirlik
- devr-i hidemât: görevler arasında sırayla dolaşma
- teberdârân: baltalı saray hizmetlileri
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- a'yân: bir yerin ileri gelenleri
İki İbrahim Ağa: "Gedüklü" ve "Şehirli"
Hüsameddin'in kitabında İbrahim adlı pek çok Amasyalı ağa vardır ve bunları ayırmak için lakap kullanır. Bu maddedeki İbrahim Ağa'ya "Şehirli", bir önceki sayfadaki saray kökenli İbrahim Ağa'ya "Gedüklü" denmiştir. Kitabın o maddesine göre "Gedüklü", Amasya yakınındaki Gedük köyünde Mustafa'nın oğlu olarak doğmuş, gençliğinde Enderun'a girip Hasbahçe'de bostancılar ocağına yazılmış, sonra haseki ve kapıcıbaşı olmuş, 1155 dolaylarında ölmüştür. Şehirli ise şehir ailelerinden, imam ve kadı çıkaran bir evin çocuğudur; lakabın Gedük köylüsüne karşıt olarak şehirli anlamında verildiği düşünülebilir, ama bunu metin söylemez.
Saraydan Taşraya: Kapıcıbaşılık
Enderun'da yetişenlerin saraydan taşraya "kapıcıbaşılık" payesiyle çıkarılması, Osmanlı'da yaygın bir uygulamaydı. Ansiklopedi maddesine göre kapıcıbaşı sayısı 18. yüzyılın ilk yarısında altmışa, yüzyıl sonlarında 150'ye çıkmış; unvan sonraları rütbe ya da pâye olarak da verilir olmuştur. Kapıcıbaşılar dış hizmete çıktıklarında genellikle sancak beyi, bazen vali, hatta vezir olarak atanırlardı. Şehirli İbrahim Ağa'nın biyografisi bu yolun tipik bir örneğini verir: saray eğitimi, rikâb ağalığı, taşrada bir geliri olan görev ve ardından kapıcıbaşılık payesi.
Hüsameddin ölüm yılını yalnızca "1162'den sonra" diye verir; kesin bir tarih bilmediği anlaşılıyor. Serçeoğlu İbrahim Ağa ve Kepekçizâde İbrahim Ağa için de aynı şekilde "…'den sonra" ifadesi kullanılmıştır. Bu üç kişi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça