[159] Merzifonludur. Mustafa Ağa’nın oğlu ve Trabzon vâlisi olup 1148’de maktûlen vefât eden vezîr Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın birâderidir. Müşârün-ileyhin kethüdâsı ve tarafından Trabzon mütesellimi olarak nüfûz ve şöhret kazandı. Bilâ-veled vefât eden Paşa’nın Trabzon’da yaptırdığı hayrât ve evkâfına mütevellî, Trabzon’un aynü’l-a’yânı ve mükerreren mütesellimi olduğu hâlde 1161’de vefât etdi. (Cihâd Defteri)
Mahdûmu el-Hâc Mahmûd Bey vakfa mütevellî ve nüfûz ü servetine vâris oldu. Bunun Ahmed Bey de vakfa mütevellî olduğu hâlde 1218’de vefât edib tevliyet oğulları İsmâil Râsim, Mahmûd Mes’ûd Beylere verildi. İsmâil Râsim Bey 1246’da vefâtıyla oğulları es-Seyyid İbrâhim, Mehmed, Osmân Beylerdir. Mes’ûd Bey de 1258’de vefât edib oğulları Ahmed Kâsım, Mehmed Ziyâ, Mustafa Hakkı Beylerdir. Mehmed Ziyâ Beyzâde Ali Rızâ Bey Kayseriye cezâ re’isi iken 1331’de dâr-ı mücâzâte gitdi.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Mustafa Ağa'nın oğludur; Trabzon valisi iken 1148'de [1735-36] öldürülen vezir Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın kardeşidir. Adı geçen paşanın kethüdası (kâhyası) ve onun adına Trabzon mütesellimi (vali vekili) olarak nüfuz ve şöhret kazandı. Çocuksuz ölen Paşa'nın Trabzon'da yaptırdığı hayır eserleri ve vakıflarının mütevellisi, Trabzon'un ayanbaşısı ve defalarca mütesellimi iken 1161'de [1748] öldü. (Cihâd Defteri)
Oğlu el-Hâc Mahmud Bey vakfa mütevelli oldu ve onun nüfuz ile servetine de vâris oldu. Bunun [oğlu] Ahmed Bey de vakfa mütevelli iken 1218'de [1803-04] öldü; mütevellilik oğulları İsmâil Râsim ve Mahmud Mes'ud Beylere verildi. İsmâil Râsim Bey 1246'da [1830-31] ölünce oğulları es-Seyyid İbrahim, Mehmed ve Osman Beylerdir. Mes'ud Bey de 1258'de [1842] ölünce oğulları Ahmed Kâsım, Mehmed Ziyâ ve Mustafa Hakkı Beylerdir. Mehmed Ziyâ Beyzâde Ali Rızâ Bey, Kayseri ceza reisi iken 1331'de [1912-13] öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütesellim: valinin yerine bir şehri ya da sancağı yöneten vekil
- kethüdâ: kâhya, bir büyüğün işlerini gören yardımcı
- aynü'l-a'yân: ayanın (yerel ileri gelenlerin) başı
- bilâ-veled: çocuksuz
- hayrât ve evkâf: hayır eserleri ve vakıflar
- mütevellî: vakfın işlerini yöneten kişi
- maktûlen: öldürülerek
- dâr-ı mücâzât: ceza yurdu; metinde ölüm anlamında
- cezâ re'isi: ceza mahkemesi başkanı
Hangi Kara Mustafa Paşa?
"Merzifonlu Kara Mustafa Paşa" denince akla önce, 1683'te Viyana bozgunundan sonra Belgrad'da idam edilen sadrazam gelir. Ansiklopedi maddesine göre o, 1634-35'te Merzifon yakınlarındaki bir köyde doğmuş, 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) öldürülmüştür. Hüsameddin'in bu maddedeki paşası ise Trabzon valisi olarak 1148'de [1735-36] öldürülen başka bir vezirdir. Aynı nispeti ve aynı adı taşıdıkları için karıştırılmaları kolaydır; iki kişi arasında bir akrabalık kuruldu mu, kurulduysa nasıl, kaynaklarda bulunamadı.
Trabzon'da Bir Vakıf ve Mütevelli Ailesi
Maddenin asıl konusu, bir vezirin kardeşinin Trabzon'da kazandığı nüfuzdur. Paşanın çocuğu olmadığı için Trabzon'da yaptırdığı hayır eserlerinin yönetimi kardeşine, ardından kardeşin soyuna geçmiştir. Hüsameddin mütevelli zincirini 1331'e [1912-13] kadar getirir: İbrahim Ağa'dan oğlu Mahmud Bey'e, ondan oğlu Ahmed Bey'e, sonra iki torunun mütevelliliğine ve oradan sonraki kuşaklara uzanan bir silsile. Tevliyetin bu kadar uzun süre aynı ailede kalması, vakfın mütevellilik şartlarının soy esasına göre konduğunu düşündürür; bu bir çıkarımdır, metinde vakfiye şartından söz edilmez.
Hüsameddin bilgiyi "Cihâd Defteri" adlı bir kayda dayandırır. Bu defter hakkında bilgi bulunamadığından, Trabzon'daki vakıfların adı ve yeri doğrulanamadı. İbrahim Ağa'nın Trabzon'daki görevlerinin tarihleri de başka bir kaynakla sınanamadı.
Kitaptaki Yeri
Madde Amasya Tarihi'ne, Merzifon'dan çıkıp başka yerlerde şöhret kazanan bir aileyi de içeren Merzifonlu şahsiyetler arasında girmiştir. Kitabın aynı cildinde, Merzifon'da yetişmiş birçok müderris, müftü ve vaiz de ayrı maddeler hâlinde yer alır.
Kaynakça