Köprülüdür. Köprülü Mehmed Paşa’nın kayınbirâderi ve kethüdâsı el-Hâc Mehmed Ağazâde Yûsuf Ağa’nın mahdûmu olup “Dedezâde” denirdi. Bâb-ı âlîde kethüdâ kalemine girip tefeyyüz ederek Ammizâde Hüseyin Paşa’nın sadâretinde kethüdâ kâtibi ve 1110’da sadâret tezkirecisi oldu. Tezkireci demekle iştihâr etdi.
1114 senesinde sadr-ı müşârün-ileyhin isti’fâsını müte’âkib azledildi. 1115 rebiülevvelinde Sultân Ahmed Hân-ı Sâlis cülûsunda yine tezkireci, 1122’de Osmâncıklı Baltacı Mehmed Paşa’nın sadâretinde kethüdâ-yı sadr-ı âlî ve azlinde yine sadâret tezkirecisi, 1127 evâilinde Sadr-ı Şehîd Ali Paşa’nın kendisine iğbirârı yüzünden sipâhiler kâtibi ve ramazânında Mora tahrîr me’mûru olup gitdi. [136]
1128 evâsıtında rûz-nâme-i evvel ve sene-yi mezbûre zilka’desi Sadr-ı a’zam Ali Paşa’nın şehâdeti ve Halîl Paşa sadâreti üzerine sânîyen kethüdâ-yı sadr-ı âlî, 1129 senesi cumâdelâhiresinde Rumeli pâyesiyle kapıcılar kethüdâsı ve müte’âkiben mîrâhûr ve şa’bânında vezâretle rikâb-ı hümâyûn kâ’im-makâmı vekîli oldu.
1129 şevvâlinde Sofya muhâfızı ve zilka’desinde Hânya muhâfızı oldu. Ancak Sadr-ı a’zam Kayseriyeli Mehmed Paşa’nın kendi hakkındaki sû’i-niyetinden dolayı tekâ’üdüni istid’â ederek müsa’ade alıp cânını kurtardı. Tekfûrdağı ikâmetine müsa’ade buyuruldu.
1132 senesinde Sadr-ı a’zam Nevşehirli Dâmâd İbrâhim Paşa’nın himmetiyle vezâreti bil-ibkâ Yenikale ve Bender muhâfızı ve 1133’de Eğriboz vâlisi olup 1134 senesi şa’bânında orada vefât etdi. Hall ü akte muktedir, umûr-ı devlete muttali’, halîm, sâkit, vakûr, ma’rifet-perver bir vezîr idi. Bu yüzden sanâdîd-i vüzerânın istirkâbına ma’rûz kalmıştı.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprülü Mehmed Paşa'nın kayınbiraderi ve kethüdası olan el-Hâc Mehmed Ağazâde Yûsuf Ağa'nın oğludur; "Dedezâde" denirdi. Babıâli'de kethüda kalemine girip yükseldi. Ammizâde Hüseyin Paşa'nın sadrazamlığında kethüda kâtibi, 1110'da [1698-99] sadaret tezkirecisi oldu. Tezkireci demekle tanındı.
1114'te [1702-03] adı geçen sadrazamın istifasının ardından görevden alındı. 1115 rebiülevvelinde [1703], Sultan III. Ahmed Han'ın tahta çıkışında yine tezkireci oldu. 1122'de [1710-11] Osmancıklı Baltacı Mehmed Paşa'nın sadrazamlığında sadrazam kethüdası, onun azlinde yine sadaret tezkirecisi oldu. 1127 başlarında [1715], Şehit Sadrazam Ali Paşa'nın kendisine gücenmesi yüzünden sipahiler kâtibi oldu; ramazan ayında Mora tahrir memuru olarak oraya gitti.
1128 ortalarında [1716] birinci ruznamçe görevine getirildi. Aynı yılın zilkadesinde Sadrazam Ali Paşa'nın şehit düşmesi ve Halil Paşa'nın sadrazam olması üzerine ikinci kez sadrazam kethüdası oldu. 1129 cemaziyelâhiresinde [1717] Rumeli payesiyle kapıcılar kethüdası, hemen ardından mîrahur (saray ahırlarının başı), şaban ayında ise vezirlik rütbesiyle padişah ordusunun kaymakamı vekili oldu.
1129 şevvalinde Sofya muhafızı, zilkadesinde Hanya muhafızı oldu. Ancak Sadrazam Kayserili Mehmed Paşa'nın kendisi hakkındaki kötü niyeti yüzünden emeklilik istedi; izin verilince canını kurtardı. Tekfurdağı'nda oturmasına izin verildi.
1132'de [1719-20] Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın gayretiyle vezirliği korunarak Yenikale ve Bender muhafızı, 1133'te [1720-21] Eğriboz valisi oldu ve 1134 şaban ayında [1722] orada öldü. Çözme ve bağlama işlerinde, yani devlet yönetiminde yetkin, devlet işlerine vâkıf, yumuşak huylu, sakin, ağırbaşlı, bilgiyi ve bilgi sahiplerini koruyan bir vezirdi. Bu yüzden devrin güçlü vezirlerinin baskısına ve aşağılamasına uğramıştı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kayınbirâder: eşin erkek kardeşi
- kethüdâ: bir devlet adamının işlerini yürüten vekil, kâhya
- tezkireci: sadrazam dairesinde tezkere denen yazıları düzenleyen üst düzey kâtip
- sipâhiler kâtibi: sipahi birliklerinin kayıtlarını tutan yazıcı
- tahrîr me'mûru: bir bölgenin nüfus ve gelir sayımını yapmakla görevli kişi
- rûz-nâme-i evvel: günlük gelir gider defterinin birinci kalemi, maliyede üst makam
- mîrâhûr: padişahın ahırlarının başı
- rikâb-ı hümâyûn kâ'im-makâmı: padişahın ordusu seferdeyken İstanbul'da ya da sefer yolunda onun adına iş gören kaymakam
- muhâfız: bir kale ve yöresinin korunmasından sorumlu vali düzeyinde görevli
- tekâ'üd: emeklilik
- hall ü akt: bir işi çözüp bağlama, yönetme gücü
- istirkâk: köleleştirme, aşağı görüp boyun eğdirme; "istirkâka ma'rûz kalmak" baskı ve aşağılanmaya uğramak demektir
Tezkireci Dedezâde
Hüsameddin bu vezirin Köprülü olduğunu, babasının da Köprülü Mehmed Paşa'nın kayınbiraderi ve kethüdası bulunduğunu yazar. Bu ilişki kitapta Köprülü ailesiyle bir hizmet ve akrabalık bağı olarak anılır; ayrıntısı verilmez.
Kitaptaki tarihler, devrin bilinen olaylarıyla birlikte okunduğunda yerine oturur. Nevşehirli Damad İbrahim Paşa, 1127'de [1715] Damad Ali Paşa'nın Mora seferine mevkûfatçı olarak katılmış, Mora geri alındıktan sonra buranın tahririne memur edilmiştir. Metinde Dedezâde İbrahim'in aynı yıl Mora tahrir memuru olarak gitmesi, bu sayım işinin yürütüldüğü döneme denk gelir. Damad İbrahim Paşa 8 Cemaziyelâhir 1130'da [9 Mayıs 1718] sadrazam olmuştur. Hüsameddin'in 1132 için andığı "Sadr-ı a'zam Nevşehirli Dâmâd İbrâhim Paşa", yani vezirliğin korunmasına yardım eden kişi, işte bu sadrazamdır. Metnin sonundaki "Eğriboz'da vefat" kaydı ise 1134 [1721-22] tarihlidir; Damad İbrahim Paşa'nın sadrazamlığı 1143'teki [1730] Patrona isyanında sona erecektir.
Paşanın görev sıralamasındaki sık azil ve yeniden atamalar, o devirde sadrazam değiştikçe kâtip ve kethüdaların da yer değiştirmesinin bir sonucu olarak okunabilir. Bu bir yorumdur; Hüsameddin gerekçeleri kendisi sıralar: önce sadrazamın istifası, sonra bir başka sadrazamın gücenmesi, en sonda Kayserili Mehmed Paşa'nın kötü niyeti.
Dedezâde İbrahim Paşa'nın yaşam öyküsüne dair Hüsameddin dışında bir kaynakta ayrıntıya rastlanmadı. Aynı "Dedezâde" lakabı 169. maddede, Köprülüzâde Fâzıl Abdullah Paşa'nın kethüdası olan bir başka İbrâhim Paşa için de kullanılır; iki kişi arasında kitapta bir bağ kurulmaz.
Kaynakça