[133] Amasyalıdır. Amasya alaybeyi Küçük Gürcü Ali Beyzâde Mustafa Bey’in mahdûmudur.⁷
Vâlidesi 1082 Ramazânında tevellüd eden Sultân Ahmed Hân-ı Sâlîs’in dâyesi olduğundan Dâyezâdelikle iştihâr etdi. Vâlidesinin ricasıyla enderûn-ı hümâyûna girip ilm ü ma’rifet öğrendi.
Bir müddet dülbend ağası olarak rikâb ağaları silkine girdi. 1106’da Sultân Mustafa Hân-ı Sânî cülûsunda çuhadâr ağası ve 1110’da silahdâr-ı şehriyârî oldu. Fakat merîzâne idâre-i umûr, ya’nî Sadr-ı a’zam Amcazâde Hüseyin Paşa’nın tervîc-i istiklâline ve Şeyhülislâm es-Seyyid Feyzullah Efendi’nin kesr-i nüfûzuna hizmet etdiğinden 1112 senesi şevvâlinde tekâ’üde sevk edildi.
On iki yılı mütekâ’id yaşadıkdan sonra vezâretle kapdan-ı deryâ ve İstanbul Kâ’im-makâmı olan Amasyalı Kapıcızâde el-Hâc Ahmed Paşa’nın sevkiyle 1124 senesi şevvâlinde nişâncı olarak tekâ’üdüne hitâm verildi.
1125’de Türk-Rus hudûdunu taktî’a me’mûr olup gitdi. Hüsn-i îfâ-yı vazîfe ederek avdetinde sânîyen [134] 1126 şevvâlinde nişancı oldu. Ancak hâmîsinin 1127 senesi saferinde i’dâmından az sonra azledilip üç yıl kadar ma’zûl kaldı.
1130 senesi rebiülevvelinde⁸ Nevşehirli İbrâhim Paşa’nın sevk ve himâyesiyle Nemçe murahhası ve şıkk-ı sânî defterdârı olup 1131 rebiülâhirinde Rumeli beylerbeyliği pâyesiyle Avusturya sefîri olarak Viyana’ya gitdi. Avdetinden sonra 1133 senesinde vefât etdi. Atik Ali Paşa Câmii avlusunda medfûndur. Sicill, Râşid, Silahdâr
Mü’eddeb, müstakîm, siyâsete vâkıf, ehl-i ma’rifet ve Derviş Ahmed Tokâdî şâkirdi bir hattât-ı meşhûrdu. Mahdûmları Mustafa, Abdullah Beylere “Elçi Paşazâde” dendi. Ammizâdeleri Amasya’da “Gürcüzâdeler” diye meşhûrdur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya alaybeyi Küçük Gürcü Ali Beyzâde Mustafa Bey'in oğludur.
Annesi, 1082 ramazanında doğan Sultan III. Ahmed'in sütannesi olduğundan "Dâyezâde" adıyla tanındı. Annesinin ricasıyla Enderun'a girip ilim ve edep öğrendi.
Bir süre dülbend ağası olarak padişah kapısındaki ağalar arasına girdi. 1106'da [1694-95] Sultan II. Mustafa'nın tahta çıkışında çuhadar ağası, 1110'da [1698-99] silahdar oldu. Fakat Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa'nın tek başına söz sahibi olmasına ve Şeyhülislâm es-Seyyid Feyzullah Efendi'nin nüfuzunun kırılmasına hizmet ettiği için 1112 şevvalinde [Mart-Nisan 1701] emekliye sevk edildi.
On iki yıl emekli yaşadıktan sonra, vezirlik rütbesiyle kaptan-ı deryâ ve İstanbul kaymakamı olan Amasyalı Kapıcızâde el-Hâc Ahmed Paşa'nın yönlendirmesiyle 1124 şevvalinde [Kasım 1712] nişancı olarak emekliliğine son verildi.
1125'te [1713] Türk-Rus sınırını belirlemekle görevlendirilip gitti. Görevi iyi yaparak döndüğünde ikinci kez 1126 şevvalinde [Ekim 1714] nişancı oldu. Ancak hâmisi 1127 saferinde [Şubat 1715] idam edildikten kısa süre sonra azledilip üç yıl kadar görevsiz kaldı.
1130 rebiülevvelinde [Şubat 1718] Nevşehirli İbrâhim Paşa'nın yönlendirme ve himayesiyle Nemçe murahhası ve ikinci defterdar olup 1131 rebiülâhirinde [Mart 1719] Rumeli beylerbeyliği payesiyle Avusturya elçisi olarak Viyana'ya gitti. Dönüşünden sonra 1133'te [1720-21] vefat etti. Atîk Ali Paşa Camii avlusunda gömülüdür. (Kaynaklar: Sicill, Râşid, Silahdâr)
Terbiyeli, doğru, siyaseti bilen, bilgili ve Derviş Ahmed Tokadî'nin öğrencisi olan ünlü bir hattattı. Oğulları Mustafa ve Abdullah Beylere "Elçi Paşazâde" denildi. Amcazâdeleri Amasya'da "Gürcüzâdeler" diye tanınır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- dâye: sütanne, bakıcı
- enderûn-ı hümâyûn: padişahın iç sarayı ve saray okulu
- dülbend ağası: padişahın başlık ve sarıklarına bakan saray görevlisi
- çuhadâr ağası: padişahın giyim ve dış işlerine bakan saray görevlisi
- silahdâr-ı şehriyârî: padişahın silahlarını taşıyan en yakın saray görevlisi
- tekâ'üd: emeklilik
- nişâncı: padişah fermanlarını tuğra ile mühürleyen, divanın üst düzey görevlisi
- Nemçe murahhası: Avusturya ile barış görüşmelerine yetkili temsilci
- şıkk-ı sânî defterdârı: ikinci defterdar
- mü'eddeb, müstakîm: terbiyeli, doğru
- hattât: güzel yazı yazan sanatçı
- ammizâde: amca çocuğu
Sütanne Oğlundan Elçiye
Dâyezâde İbrâhim Paşa, Gürcü asıllı bir Osmanlı devlet adamıdır. Annesinin III. Ahmed'e sütannelik yapması onun lakabını doğurmuş, Enderun'da eğitim görmüştür. Hüsameddin'in verdiği görev zinciri (dülbend ağalığı, çuhadarlık, silahdarlık, nişancılık) başka kaynaklardaki "çuhadarlık, silahtarlık, nişancılık" sırasıyla örtüşür. 1718'de ikinci defterdar olup Pasarofça barış görüşmelerinde Osmanlı'nın ilk temsilcisi sayılmış, anlaşmadan sonra Rumeli beylerbeyliği rütbesiyle Viyana'ya büyükelçi olarak gönderilmiştir. Pasarofça Antlaşması'ndan sonra karşılıklı elçi gönderilmesi öngörülmüş, bu yüzden elçilik ayrı bir önem taşımıştır. Dönüşünde bir sefaretname yazdığı belirtilir.
Hüsameddin'in Düzeltmesi
Dipnot 8'de Hüsameddin, Tuhfetü'l-Hattâtîn yazarı Müstakimzâde'nin, İbrâhim Paşa'yı 1111'de Nemçe barışında "ilk murahhas" olarak anması hakkında bir düzeltme yapar: Hüsameddin'e göre bu görevi yapan kişi Eğribozlu İbrâhim Paşa bin Osman'dır ve o hiçbir zaman silahdar olmamış, Belgrad muhafızı iken 1120'nin başında ölmüştür. Dâyezâde'nin ise Nemçe murahhaslığı 1130'dadır. Bu, adı aynı olan iki paşanın karıştırıldığı bir örnektir.
Ölüm Tarihi ve Hattatlık
Ölüm tarihi için Hüsameddin 1133'ü [1720-21] verir; başka kaynaklarda 1720 ya da 1721 yazılır. Atîk Ali Paşa Camii haziresindeki kabri her iki anlatımda aynıdır. Hüsameddin onu Derviş Ahmed Tokadî'nin öğrencisi bir hattat olarak anar; bu yazı sanatındaki yeri ve eserleri için kaynaklarda ayrıntı bulunamadı. Gürcüzâdeler konusunda Hüsameddin'in başka maddelerine bkz. 6-137.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 50–50. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar
Diğer kaynaklar