Amasya‘da Hankâh-ı Mes’ûdî şeyhi Baba İlyâs Horasânî birâderi Hüseyin bin Ali Horasânî mahdûmudur. Birâderi Behlûl Baba’dır. Amcasının yanında oğul terbiyesi görüp maârif-i tahsîl etdi.
Baba İlyâs’ın vefâtında bir müddet münzevî yaşadı. Birâderi Behlül Baba ile ammizâdesi Muhlis Baba Amasya’dan çıkdıkları esnâda ihtifâ etdi. Baba İlyâs’ın halîfesi olan İbik Baba’nın Mısır’a azîmetinden sonra meydana çıktı. Moğol beyleri kendisine hüsn-i i’tikâd ve teba’iyyet ederek hankâh şeyhi oldu. 690 hudûdunda vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'daki Hankâh-ı Mes'ûdî'nin şeyhi Baba İlyâs Horasânî'nin kardeşi Hüseyin bin Ali Horasânî'nin oğludur. Kardeşi Behlûl Baba'dır. Amcasının yanında oğul gibi yetiştirilip ilim tahsil etti.
Baba İlyâs'ın ölümünde bir süre inzivaya çekilip yaşadı. Kardeşi Behlûl Baba ile amcasının oğlu Muhlis Baba'nın Amasya'dan çıktıkları sırada gizlendi. Baba İlyâs'ın halifesi olan İbik Baba'nın Mısır'a gitmesinden sonra ortaya çıktı. Moğol beyleri ona güçlü bir inanç besleyip tabi oldular ve hankah şeyhi oldu. 690 dolaylarında öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hankâh: dervişlerin barındığı, sohbet ve ibadet edilen yapı
- münzevî: dünyadan çekilip yalnız yaşayan kişi
- ihtifâ: gizlenme
- halîfe: şeyhin yerine vekil bıraktığı, onun adına öğreten müridi
- azîmet: yola çıkma, gitme
- hüsn-i i'tikâd: güçlü inanç, saygı
- teba'iyyet: bağlılık, tabi olma
- ammizâde: amca oğlu
Baba İlyas Kimdir
Metindeki amca Baba İlyas, kaynaklarda Ebü'l-Bekā Şeyh Baba İlyâs-ı Horasânî olarak geçer. Moğol istilası sırasında Harezmşahlar bölgesinden Türkmenlerle birlikte Anadolu'ya geldiği tahmin edilir; geliş öncesine dair hiçbir şey bilinmez. Torunu Elvan Çelebi'nin 1332-33'te yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'ye göre Amasya yakınındaki Çat köyüne (bugünkü İlyas köyü) yerleşmiş, orada zaviye açıp Vefâiyye yolunu yaymış, çevresine çok sayıda mürit toplamıştır. Bu sülalenin sonradan Sünnîleşme yoluna girdiği, torunlarından Âşık Paşa'nın eserlerinde de görülür.
İdris Baba'nın amcası Baba İlyas, 1240'ta Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev'e karşı çıkan büyük ayaklanmanın adını verdiği kişidir. Ayaklanmanın fiilî yönetimini halifesi Baba İshak'a bırakmış, Amasya Kalesi'ne sığınan Baba İlyas Mübârizüddin Armağanşah'ın kuvvetlerince kıstırılıp yakalanmış ve idam edilmiştir. Baba İshak da Kırşehir yakınlarındaki Malya ovasında yenilgiye uğrayarak öldürülmüştür. Hüsameddin'in "Baba İlyâs'ın vefâtında" dediği olayın tarihi konusunda aşağıda anlatılan bir ayrılık vardır.
Metindeki Aile Bağları
Metinde geçen amcazade "Muhlis Baba", Baba İlyas'ın en küçük oğlu Muhlis Paşa ile aynı kişi olabilir. Kaynaklara göre Muhlis Paşa isyan sırasında henüz kundakta bir bebekti; yanan Çat köyünden Şerefeddin adlı biri tarafından kurtarılmış, yedi yaşında Mısır'a götürülmüş, orada yedi yıl kalıp Anadolu'ya dönmüştür. Muhlis Paşa'nın oğlu Âşık Paşa 1272'de Kırşehir'de doğmuş, 1332'de orada vefat etmiştir. Behlûl Baba ile İbik Baba adlarını ise modern ansiklopedi maddelerinde bulamadım; bu adlar yalnızca Hüsameddin'in kendi anlatısında ve onu inceleyen çalışmalarda geçiyor. Muhlis Paşa'nın çocukken Mısır'a götürülmesi ile İbik Baba'nın Mısır'a gitmesi arasında bir bağ kuracak kayıt da yok.
Mesûdiye Hankâhı
Hüsameddin'in kendi kitabının başka yerlerinde bu hankah daha ayrıntılı anlatılır; bunları inceleyen bir araştırmacının aktardığına göre hankah Amasya'da Kübceğiz Mahallesi'ndedir ve Hüsameddin onu 540 (1145) dolaylarında yapıldığı sanılan bir yapı olarak anar; kitabın yazıldığı yıllarda yıkık hâlde olmakla birlikte temel duvarı hâlâ yerdedir. Aynı anlatıya göre Baba İlyas'ın yeğeni Behlül Baba, amcasının 657'de (1258) ölümü üzerine hankah şeyhi olmuş, sonra İbik Baba Tatar beylerinin gözüne girip Behlül Baba'yı Suşehri'ne gönderterek yerine geçmiş, 670'te (1271) Mısır'a gitmiştir. Metindeki "Baba İlyâs'ın halifesi olan İbik Baba'nın Mısır'a gitmesinden sonra ortaya çıktı" cümlesi bu olaylara bağlanır.
Burada bir tarih ayrılığı vardır. Hüsameddin'in aktarılan anlatımında Baba İlyas'ın ölümü 1258'dir; Ahmet Yaşar Ocak ve diğer modern kaynaklarda ise Baba İlyas 1240'ta, Babaî isyanı sırasında Amasya Kalesi'nde yakalanıp idam edilmiş olarak anılır. Hüsameddin'in "Baba İlyâs Horasânî" adıyla anlattığı hankah şeyhi ile isyan lideri aynı kişi mi, yoksa aynı lakabı taşıyan ayrı şeyhler mi, bunu kaynaklar arasında çözen bir kayıt bulamadım. İdris Baba'nın 690 dolaylarında (1291) ölümü ve Moğol beylerinin ona bağlanması da başka bir kaynakta doğrulanamadı.
Başka kaynaklarda İdris Baba'nın kendisine dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 272–273. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Babaîlik", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/babailik).
- Ömer Çaycı, Babaî İsyanı'nda Baba İlyâs-ı Horasânî'nin Amasya'da Yürüttüğü Faaliyetler, yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 2018 (özet).
- Metin Hakverdioğlu, "Hüseyin Hüsameddin Yasar'ın Amasya Tarihi'nde Elvan Çelebi ve Soyu", Elvan Çelebi Sempozyumu bildirisi, 2020.
- Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri, yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, 2019 (özet).