Amasyalıdır. Ümerâdan el-Hâc Şehabeddîn Nevrûz Bey bin vezîr Şemseddîn Mahmûd Tuğrâî bin Baba İlyâs Horasânî mahdûmudur. Lakabı Cemaleddîn’dir. Sivas emîr-i kebîri Çobanzâde Timurtaş Bey’in ma’iyyet-i ümerâsından olup 727’de onun Mısır’a firârında Tanun-özü (Mecidözü) etrafında kaldı.
737’de hurûc ve kıyâm eden Emîr Timurtaşoğlu Emîr Şeyh [30] Hasan Sağîr’e müzâheret eden Amasya vâlisi Torumtayzâde Emîr Şerefüddîn Ya’kub Şâh ile birleşti. 744’de Sivas emîri Eretna Bey’e karşı Hasan Sağîr’in açtığı muhârebede maktûl oldu. Meşâhir-i ümerâdan idi. Mahdûmları Hamza, Hızır Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Emirlerden Hacı Şehabeddîn Nevrûz Bey, vezir Şemseddîn Mahmûd Tuğrâî'nin oğludur; Mahmûd Tuğrâî de Baba İlyâs Horasânî'nin oğludur. Lakabı Cemaleddîn'dir. Sivas'ın büyük emiri Çobanzâde Timurtaş Bey'in emirleri arasında bulundu; 727'de [1326-27] Timurtaş Mısır'a kaçınca Tanun-özü (Mecidözü) çevresinde kaldı.
737'de [1336-37] ayaklanıp ortaya çıkan Emîr Timurtaşoğlu Emîr Şeyh Hasan Sağîr'i destekleyen Amasya valisi Torumtayzâde Emîr Şerefüddîn Ya'kub Şâh ile birleşti. 744'te [1343-44] Hasan Sağîr'in Sivas emiri Eretna Bey'e karşı açtığı savaşta öldürüldü. Ünlü emirlerdendi. Oğulları Hamza ile Hızır Beylerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- emîr-i kebîr: büyük emir, bir bölgenin en üst komutanı
- ma'iyyet: yanında bulunan görevliler, maiyet
- firâr: kaçış
- hurûc ve kıyâm: ayaklanma, başkaldırma
- müzâhere: destek verme, yardım
- muhârebe: savaş
- maktûl: öldürülmüş
- Sağîr: küçük; Hasan Sağîr, Küçük Hasan demektir
Timurtaş'ın Mısır'a Kaçışı
Metinde geçen Timurtaş, İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han'ın Anadolu valisi olan Emîr Çoban'ın oğludur. Babası 1327'de öldürülünce Timurtaş, Ebû Said'den korkup Memlük sultanına sığınmak üzere Mısır'a gitti ve yerine kayınbiraderi Alâeddin Eretna'yı vekil bıraktı. Kaynaklarda ayrıntılı olarak, 22 Aralık 1327'de Larende'ye, oradan Mısır'a doğru yola çıktığı, 21 Ocak 1328'de Kahire'de karşılandığı ve 1328 yazında orada öldüğü kaydedilir. Hüsameddin'in verdiği 727 tarihi, bu olayın Aralık 1327'ye denk geldiği hesabıyla uyuşur. Nevruz Bey'in bu kaçış sırasında Tanun-özü çevresinde kalması, Timurtaş'ın Anadolu'dan ayrılışı ile bölgedeki otorite boşluğunu çağrıştırır.
Hasan Sağîr ve 744 Savaşı
Hüsameddin'in "Hasan Sağîr" dediği kişi, kaynaklarda Demirtaşoğlu Çobanlı Küçük Şeyh Hasan olarak geçer. Aladağ'da Celâyirli Büyük Şeyh Hasan'ı yenmiş (1337), kendisine tabi olması için Alâeddin Eretna'ya yaptığı teklifi Eretna reddetmiştir. Eretna 1343'te Çobanlı Şeyh Hasan ve müttefikine karşı Karanbük zaferini kazanmış, Çobanlı Şeyh Hasan ise Aralık 1343'te karısı tarafından öldürülmüştür. Yani Hüsameddin'in 737 ve 744 tarihleri, kaynaklardaki 1336-37 ve 1343 yıllarına uyar. Nevruz Bey'in hangi çatışmada öldüğüne dair ise başka bir kayıt bulamadım; Hüsameddin'in 744 savaşı, zamanca Karanbük zaferine denk gelir, ancak kaynaklar bunların aynı çarpışma olduğunu söylemez.
Baba İlyas Soyundan Gelen Bir Emir
Nevruz Bey'in babasının Baba İlyas'ın oğlu olarak gösterilmesi, Hüsameddin'in kitabında geçen soy anlatılarıyla bağlantılıdır. Başka bir maddede Hüsameddin, Baba İlyas'ın hankah şeyhliği yaptığı Amasya'daki Mesûdiye Hankâhı'nı ve şeyhin oğlu Şemseddin Mahmud Tuğrayî'nin Selçuklu Sultanı İzzeddin Keykavus'un veziri olduğunu anlatır. Aynı anlatıda Baba İlyas evladından Âşık Paşa'nın oğlu Elvan Çelebi'nin Mecidözü yöresinde, Tanun-özü'nde yerleştiği, 753'te (1352) burada cami, türbe, zaviye, imaret ve hamam yaptırdığı belirtilir. Nevruz Bey'in Tanun-özü çevresinde kalması, aynı soyun bölgedeki varlığına işaret eder. Bu bağlantı Hüsameddin'in kendi kitabının içinde kurulan bir bağlantıdır; modern bir kaynakta Nevruz Bey adı geçmedi.
Torumtayzâde Ya'kub Şâh
Amasya'da "Torumtay" adı, 13. yüzyılın ikinci yarısında Seyfeddin Torumtay'ın yaptırdığı Gökmedrese (1266-1267) ve türbesiyle bilinir. "Torumtayzâde" lakabının bu aileye bağlı olması muhtemeldir; ancak Ya'kub Şâh'a dair başka bir kaynakta bilgiye rastlanmadı. Eretna dönemi Amasya'sında ise Hacı Şadgeldi'nin özerk bir emir olarak öne çıktığı kaydedilir.
Çobanoğulları, Eretna ve Amasya
Timurtaş, Anadolu valiliği sırasında bölgedeki beylikleri baskı altına almış; Beyşehir'i alıp Eşrefoğulları beyi II. Süleyman'ı 9 Ekim 1326'da Beyşehir Gölü'nde boğdurduğu, Hamidoğlu Dündar'ı da yakalatıp öldürttüğü kaydedilir. Kaçışından sonra yerine bırakılan Eretna, Büyük Şeyh Hasan'ın vekili olarak çalışmış, 1341'de bağımsızlığını ilan edip önce Sivas'ta, sonra Kayseri'de adına hutbe okutmuştur. Eretna'nın bağımsızlığından sonra Amasya'da da düzen değişmiştir: Tâceddinoğulları beyliğinin kurucusu Tâceddin Bey'in babası olduğu belirtilen Emîr Doğanşah, Eretna'ya karşı çıkarak Amasya'yı ele geçirmiş, 1341'de buradan çıkarılınca Niksar yöresine çekilmiştir; oğlu Tâceddin Bey sonradan Amasya Emiri Hacı Şadgeldi'ye tabi olmuş ve Eretnaoğullarına vergi vermiştir. Nevruz Bey'in yaşadığı yıllar bu çözülme ve yeniden kurulma dönemine denk gelir; Hüsameddin'in "737'de ayaklanan Emîr Timurtaşoğlu" ifadesi ise bu karışık ortamın bir yansımasıdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 273–273. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Metin Hakverdioğlu, "Hüseyin Hüsameddin Yasar'ın Amasya Tarihi'nde Elvan Çelebi ve Soyu", Elvan Çelebi Sempozyumu bildirisi, 2020.
Diğer kaynaklar