Kedağralı (Köprü)dır. Tutuşoğlu demekle meşhûr olan Emîr Sâdeddîn Ömer Bey bin Mahmûd Şâh bin Beylerbeyi Mübârizeddîn Tutuş Bey’in mahdûmudur. Pederi Emîrdâd ve sonra Emîr Çelebi demekle meşhûr olup Kedağra’nın şimdiki Ortaklar nâhiyesi bunun çiftliği olduğundan buralara Emîrdâd nâhiyesi denmişti.
Bunun vefâtında hâkim olduğu Kedağra ve Zeytûn Kazâsı oğulları Taşan, Zekeriya, İdris Beyler arasında taksîm edilip Zeytûn ve Göl nâhiyeleri sâhib-i tercemeye isâbet ederek buralara hâkim oldu.
Mu’ahharan büyük birâderi Emîr Celâleddîn Taşan Bey’in nüfûzuna karşı duramadığından ona inkıyâd edib vefâtına kadar hâkimâne yaşadı. 761 hudûnda vefât etdi. [31] Bu da meşâhir-i ümerâdan idi.
Günümüz Türkçesiyle
Kedağralıdır (Köprü). Tutuşoğlu diye ünlü Emîr Sâdeddîn Ömer Bey'in oğludur; Ömer Bey, Mahmûd Şâh'ın, o da Beylerbeyi Mübârizeddîn Tutuş Bey'in oğludur. Babası Emîrdâd, sonra Emîr Çelebi adıyla tanınmış olup Kedağra'nın şimdiki Ortaklar nahiyesi onun çiftliği olduğundan buralara Emîrdâd nahiyesi denmişti.
Babasının ölümünde hâkim olduğu Kedağra ve Zeytun Kazası oğulları Taşan, Zekeriya ve İdris Beyler arasında paylaşıldı; Zeytun ve Göl nahiyeleri bu zata düşerek buralara hâkim oldu.
Daha sonra büyük kardeşi Emîr Celâleddîn Taşan Bey'in nüfuzuna karşı duramadığından ona boyun eğip ölümüne kadar hâkim sıfatıyla yaşadı. 761 dolaylarında [1359-60] öldü. Bu da ünlü emirlerdendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- beylerbeyi: bey ve komutanların başı, bir bölgenin en üst yöneticisi
- nâhiye: kazanın altındaki yönetim birimi
- kazâ: bir kadının yargı çevresi, ilçe benzeri yönetim birimi
- inkıyâd: boyun eğme, bağlanma
- hâkim: bir yerin yönetimini elinde tutan kişi
- meşâhir-i ümerâ: ünlü emirler
Kedağra ve Zeytun Yöresi
Kedağra, kaynaklarda Gedegra biçiminde de geçer. Osmanlı döneminde Amasya sancağına bağlı kazalar arasında Gümüş, Zeytun, Simre-i Lâdik ile birlikte anılır; 1576-1577 kayıtlarında sancağın kaza sayısı Gedegra ve Zeytun dahil yediye ulaşmıştı. Yani Hüsameddin'in "Kedağra ve Zeytun Kazası" dediği iki birim, daha sonraki Osmanlı idaresinde de ayrı birimler olarak sürmüştür. Merzifon çevresi ise bu yörenin komşusudur; Merzifon'un Danişmendli komutanı İltekin Gazi tarafından alındığı, daha sonraki yüzyıllarda İlhanlıların ve Eretna Beyliği'nin yönetimine girdiği, ardından yerel beyliklerin çekişme alanı olduğu anlatılır.
Tutuşoğulları ve Taşanoğulları
Hüsameddin'in "Tutuşoğlu" dediği ailenin, kaynaklarda "Taşanoğulları" adıyla anılan beylikle ilişkili olması akla gelir; ancak kaynaklar bu bağı açıkça kurmaz. Beylikleri sıralayan bir listede Taşanoğulları, merkezi Merzifon, sonu 1398 olan bir beylik olarak yer alır; ayrıntılı bir anlatı sunulmaz. Kadı Burhaneddin döneminin Amasya siyasetini inceleyen bir makalede ise "Taşanoğlu Umur Bey"in, Havza kazasını kendi çiftliği sayan Selçuklu soyundan Kılıç Arslan'la anlaşmazlığa düştüğü ve Havza ile Köprü kazalarında düzenin bozulduğu anlatılır. Bu Umur Bey, Hüsameddin'in 18. maddedeki "Zekeriyâ Bey bin Umur Bey" ile aynı kişi olabilir; "Taşanoğlu" ifadesi bir aile adı olarak da düşünülebilir. Kaynaklar bu bağı açıkça kurmadığı için bunu yalnızca olasılık olarak bırakıyorum.
Eretna Sonrası Dağılma
Eretna Beyliği'nde Alâeddin Ali Bey zamanında devlet otoritesi kurulamadığı için Eretnalı emirlerden Hacı Şadgeldi Amasya'da, Mutahharten Erzincan'da, Tâceddin Niksar'da, Hacı İbrahim Sivas'ta, Şeyh Necib Tokat'ta bağımsız hareket etmiştir. Hüsameddin'in anlattığı Kedağra, Havza, Merzifon ve Zeytun bölgesindeki küçük hâkimlikler bu dağılmanın yerel örnekleridir. Hüsameddin'in anlatımında İdris Bey'in ağabeyi Taşan Bey'e boyun eğmesi, kardeşler arasında Taşan'ın en güçlü olduğu izlenimini verir.
Ortaklar nahiyesinin bugünkü durumu ve "Emîrdâd nahiyesi" adının kullanıldığı dönem hakkında başka kaynakta bilgiye rastlanmadı. İdris Bey'in kendisine dair de başka bir kayıt bulunamadı.
Nahiye ve Kaza Kavramları
Metindeki "nahiye" ve "kaza" sözcüklerinin Osmanlı idaresindeki karşılığı da yardımcı olur. Amasya sancağı, 16. yüzyılın başında Amasya merkez kazası ile Lâdik ve Merzifon kazalarından oluşuyordu; merkez kaza o tarihlerde altı nahiye ve 321 köye sahipti. Sancağın kaza sayısı 1576-1577'de Gümüş, Gedegra, Zeytun ve Simre-i Lâdik dahil yediye çıktı; 19. yüzyıl sonunda Sivas vilayetine bağlı Amasya sancağı Merkez, Merzifon, Vezirköprü, Osmancık, Gümüşhacıköy, Lâdik, Havza ve Mecidözü olmak üzere sekiz kazaya ayrılmıştı. Böylece Hüsameddin'in 14. yüzyıl için andığı Kedağra, Zeytun, Havza ve Merzifon adlarının sonraki yüzyıllarda da bölgesel yönetim birimi olarak yaşadığı anlaşılır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 273–273. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar