İdris Gâzi-Emîr Şücâeddîn

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Komnenos soyundan Jutatius'un neslinden, Amasya'nın son valisi olan Şettat'ın oğlu Râmin'in oğlu Emîr Alâeddîn Ali'nin oğludur. Kardeşi Emîr Sinâneddîn Yûsuf Gâzi ile birlikte Selçuklu Sultanı Mesud'a hizmet ederek emirler arasına girdi; Selçuklu şehzadelerinin yakın çevresinden oldu. 571'den [1175-76] sonra öldü. Selçuklu emirlerinin büyüklerindendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• vâli: vali, bir şehir ya da bölgenin yöneticisi
• evlâd: çocuklar, torunlar, soy
• havâss: yakın çevre, seçkin kişiler
• ümerâ: emirler, üst düzey komutanlar
• kibâr-ı ümerâ: emirlerin büyükleri

Şettat ve Amasya'nın Fethi

Hüsameddin'in "Amasya'nın son valisi" dediği Şettat, kaynaklarda Amasya'nın Danişmendlilere geçişi anlatılırken geçer. Amasya Araştırmaları kitabında yer alan anlatıya göre Danişmend Ahmed Gazi'nin komutanlarından İltekin Gazi, esir alınan Amasya valisi Şeddat'ı önüne katıp 14 Şaban 467 (4 Nisan 1075) Berat Gecesi'nde kalenin kapılarını açtırmış, art arda kapılar açılınca Danişmendli kuvvetleri kaleyi almıştır. Yani Şettat ile Şeddat aynı ad olabilir; yalnızca yazılış farkı vardır. Bu yazım ayrılığı kaynakların elden ele aktarılmasından doğmuş olabilir, ancak bunu kesin biçimde doğrulayan bir kayıt görmedim.

Anlatıya göre İltekin Gazi adına kubbeli bir türbe yaptırılmış, Amasya halkı eskiden her yıl 14 Şaban'da topluca buraya gelip fethi anarmış. Bu gelenek Hüsameddin'in aktardığı bilgilere dayanır.

Komnenos Soyu İddiası

Hüsameddin, Şettat'ı Komnenos ailesinin bir koluna bağlar. Bu soy bağını destekleyen veya çürüten ikinci bir kaynak bulamadım. Bizans İmparatoru II. Ioannes Komnenos ve Manuel Komnenos dönemlerinde Danişmendlilerle Bizans arasındaki çatışmalar iyi bilinir; örneğin Manuel'in, Selçuklulara karşı denge unsuru gördüğü Danişmendlilere toprak kazandırmak için komutanı Gavras'ı 30.000 kişilik orduyla Amasya ve Niksar'a gönderdiği, ancak sonuç alamadığı kaydedilir. Fakat bu olayların Şettat'ın soyundan gelenlerle bir ilgisi olup olmadığı bilinmiyor.

Selçuklu Hizmetinde Bir Aile

Kitaba göre İdris Gâzi ile kardeşi Sinâneddîn Yûsuf Gâzi, Selçuklu Sultanı Mesud'a hizmet etmiştir. Ölüm tarihi 571 (1175-76) verildiğine göre bu Mesud'un, 1155'te ölen I. Mesud olması kuvvetle muhtemeldir; fakat metin hangi Mesud'u kastettiğini söylemez. Dikkat çeken bir rastlantı, II. Kılıçarslan'ın Danişmendli topraklarını 1175 yazında almasının İdris Gâzi'nin ölüm yıllarına denk düşmesidir. İdris Gâzi'nin bu olaylarla bir ilgisi olup olmadığına dair bilgi yoktur; bunu yalnızca zamansal bir yakınlık olarak not ediyorum.

Başka kaynaklarda İdris Gâzi, Emîr Sinâneddîn Yûsuf Gâzi ya da Emîr Alâeddîn Ali bin Râmin'e dair bilgiye rastlanmadı.

Danişmendli Amasya'sından Kalan İzler

Danişmendlilerin Amasya'da bıraktığı yapılar bugün de bilinir. Şehirdeki en eski Türk yapısının, Danişmendoğlu Melik Gazi tarafından kalenin hemen doğusunda, bugünkü Şamlar Camii'nin bulunduğu yerde yaptırılan cami olduğu kaydedilir. Amasya-Çorum yolunun şehir çıkışında, Yeşilırmak üzerindeki Çağlayan (Çalâkçalık) Köprüsü'nün 12. yüzyılın ilk yarısında Melik Nizâmeddin Yağıbasan'ın emirlerinden İltegin Gazi oğlu Hüsâmüddevle Hasan tarafından yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Küçük Ağa Külliyesi ise kuruluşu Danişmendli dönemine inen, ancak 15. yüzyıl sonlarında Osmanlı döneminde büyük ölçüde yenilenen bir yapı topluluğudur. Selçuklu çağında Amasya'nın "Dârü'l-izz" unvanıyla anıldığı, II. Kılıçarslan'ın saltanatının sonlarına doğru oğulları arasında yaptığı taksimde şehrin Nizâmeddin Argunşah'a düştüğü, kardeşi Tokat beyi Rükneddin Süleyman'ın burayı zorla ele geçirdiği de aynı kaynaklarda anlatılır. Bu çalkantılı dönemde Şettat soyundan gelenlerin Selçuklu hizmetinde ümera arasında yer alması şaşırtıcı değildir.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 272–272. amasya.bel.tr
• I. Amasya Araştırmaları (13-15 Haziran 2007), 1. Kitap: Tarih İçinde Amasya, ed. Yavuz Bayram, Amasya Valiliği Yayınları, 2007.