Kedağralıdır. Taşan Bey’in birâderi Zekeriyâ Bey bin [32] Umur Bey bin Mahmûd Şâh bin Tutuş Bey’in mahdûmudur. Bütün Kedağra, Havza, Merzifon, Zeytun kazâlarına hâkim olan Taşan Bey’in vefâtından sonra evlâdı arasına düşen tefrikadan istifâde ederek bir müddet Kedağra emîri oldu.
Sonra Taşanzâde Haydar Bey’le savaşıp Göl nâhiyesine çekildi. Ancak 788’de Sultân Murâd Hünkâra Haydar Bey’den evvel gelip inkıyâd etmekle sâniyen Kedağra emîri olup Yıldırım Sultân Bâyezîd Hân ümerâsından oldu. 796 hudûdunda vefât etdi. Mahdûmu Evren Bey’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Kedağralıdır. Taşan Bey'in kardeşi Zekeriyâ Bey'in oğludur; Zekeriyâ Bey, Umur Bey'in, o da Mahmûd Şâh'ın, o da Tutuş Bey'in oğludur. Bütün Kedağra, Havza, Merzifon ve Zeytun kazalarına hâkim olan Taşan Bey'in ölümünden sonra çocukları arasında çıkan ayrılıktan yararlanarak bir süre Kedağra emiri oldu.
Sonra Taşanzâde Haydar Bey'le savaşıp Göl nahiyesine çekildi. Ancak 788'de [1386] Sultan Murad Hünkâr'a Haydar Bey'den önce gelip boyun eğmesiyle ikinci kez Kedağra emiri oldu ve Yıldırım Sultan Bayezid Han'ın emirlerinden oldu. 796 dolaylarında [1393-94] öldü. Oğlu Evren Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tefrika: ayrılık, aralarının bozulması
- inkıyâd: boyun eğme, bağlanma
- sâniyen: ikinci kez
- ümerâ: emirler
- mahdûm: oğul
- kazâ: yargı ve yönetim birimi, ilçe benzeri
Taşan Bey'in Mirası ve Akrabalar Arası Çekişme
Madde başlığındaki İdris Bey, bir önceki maddede anlatılan İdris Bey'in yeğenidir: babası Zekeriya, o maddede adı geçen Taşan, Zekeriya ve İdris kardeşlerden biridir. Hüsameddin'in aktardığı tabloya göre Taşan Bey, Kedağra, Havza, Merzifon ve Zeytun kazalarını elinde toplamış, ölümünden sonra çocukları arasında çıkan anlaşmazlık İdris Bey'e fırsat vermiştir. Kadı Burhaneddin dönemini inceleyen bir makalede "Taşanoğlu Umur Bey"in Havza kazası üzerinde söz sahibi olduğu, Selçuklu soyundan Kılıç Arslan'la anlaşmazlığa düştüğü anlatılır; Hüsameddin'e göre Zekeriya'nın babası da Umur Bey'dir. Makaledeki Umur Bey'in Hüsameddin'in andığı Umur Bey ile aynı kişi olup olmadığı kesin değildir; "Taşanoğlu" ifadesi bir aile adı olarak da kullanılmış olabilir. Beylikleri sıralayan bir listede Taşanoğulları, merkezi Merzifon olan ve 1398'de sona eren bir beylik olarak gösterilir.
Osmanlıya Bağlanma ve Yıldırım Bayezid
788 (1386) tarihi, Hüsameddin'in 17. maddede Emîr Ahmed Çelebi ile Hamza Bey için verdiği tarihle aynıdır; böylece Amasya çevresindeki beylerin Sultan Murad'a aynı yıllarda bağlandığı anlaşılır. Kadı Burhaneddin'in 1393'te Merzifon'da karargâh kurup Amasya'ya asker göndermesi, ardından Yıldırım Bayezid'in büyük bir orduyla Merzifon'a gelip şehri alması, bu yörede Osmanlı etkisinin nasıl pekiştiğini gösterir. İdris Bey'in 796 (1393-94) dolaylarında ölmesi bu olaylara çok yakındır. Bu mücadelelere Candaroğlu emirlerinden Celâleddin (Kötürüm) Bayezid de katılmıştır; yani yörede en az üç taraf (Kadı Burhaneddin, Amasya emiri ve komşu beyler) aynı anda hareket ediyordu ve küçük hâkimlerin Osmanlı hükümdarına bağlanması bu kargaşada bir güvence arayışı olarak görülebilir. Oğlu Evren Bey ile Taşanzâde Haydar Bey hakkında başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Zeytun ve Göl
Osmanlı dönemi kayıtlarında Zeytun ve Gedegra (Kedağra), Amasya sancağına bağlı kazalar olarak anılır. Göl nahiyesinin bu bağlamdaki durumu, Hüsameddin dışındaki kaynaklarda bulunamadı.
Aynı Yıllarda Havza ve Köprü
Kadı Burhaneddin dönemi Amasya'sını inceleyen makale, İdris Bey'in yaşadığı çevreyi tamamlayan ayrıntılar verir. Buna göre Selçuklu soyundan Kılıç Arslan, kendisine bırakılan vakfın şartlarını yerine getirmemiş, kardeşlerine ve amcalarına ait payları vermemişti. Havza kazasını tamamen kendi çiftliği sayan Kılıç Arslan'ın bu yüzden Taşanoğlu Umur Bey ile arası açılmış, Umur Bey'in kazaya müdahalesini engellemişti. Amcası Keyhüsrev Çelebi'nin kışkırtmasıyla kendisine Rükneddin lakabını veren Kılıç Arslan, Hacı Şadgeldi Paşa'ya karşı çıkmış, Havza ve Köprü kazalarında düzeni bozmuştu. Bu hareketleri sonucu amcasıyla birlikte Amasya sınırları dışına çıkarıldı; vakıf, Melik Bey ya da Melikşah diye anılan kardeşi Abdülmelik'e devredildi. Kılıç Arslan Erzincan'a gitmek zorunda kaldı. Böylece Hüsameddin'in Havza ve Köprü yöresinde andığı küçük hâkimlikler, Şadgeldi'nin merkezî Amasya yönetimiyle sık sık sürtüşen bir ortamda yaşamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 273–273. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar