AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İlyâs Bey-Çorumlu

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 341 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasya hükümdârı Melîk İsmâil Gâzi bin Melîk Dânişmend Ahmed Gâzi ümerâsından olup Çorumlu oymağı beyi idi. Şimdiki Çorum şehrine emîr nasbedilerek Çorumlu aşîreti orada iskân edildiğinden o şehre “Çorumlu” ba’dehû tahfîfen Çorum dendi. Sultân Mes’ûd-i Selçûkî devrinin evâhirinde vefât eyledi. Mahdûmu Salih Bey olup hafîdi el-Hâc Çâruk Şâh ve bunun mahdûmu Emîr Bedreddîn Salih Bey’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya hükümdarı Melik İsmâil Gâzi'nin (Melik Dânişmend Ahmed Gâzi'nin oğlu) beylerinden olup Çorumlu oymağının beyi idi. Bugünkü Çorum şehrine emir atanıp Çorumlu aşireti orada iskân edildiği için o şehre "Çorumlu", sonra kısaltılarak "Çorum" denildi. Selçuklu Sultanı Mes'ûd döneminin sonlarına doğru öldü. Oğlu Salih Bey'dir; torunu el-Hâc Çâruk Şâh, onun oğlu da Emîr Bedreddîn Salih Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • ümerâ: beyler, emirler
  • oymak: aşiretin alt kolu, boy
  • nasbetmek: bir göreve atamak
  • iskân: yerleştirme
  • tahfîfen: kısaltarak, hafifleterek
  • evâhir: sonlar
  • hafîd: torun

Çorum Adı ve Çorumlu Oymağı

Çorum şehrinin ne zaman kurulduğu ve adının nereden geldiği kesin olarak bilinmemektedir. Öne sürülen görüşlerden biri, bölgenin Türkler tarafından alınmasından sonra Çorumlu adlı bir Türkmen oymağının buraya yerleşip şehri kurduğudur. Osmanlı döneminde bu bölgede Çorumlu adını taşıyan bir oymağın bulunması ve on altıncı yüzyıl sonlarına kadarki belgelerde şehrin adının Çorumlu olarak geçmesi bu görüşü destekler. Bu yüzyıldan sonra resmî belgelerde Çorum biçimi kullanılmaya başlanmıştır. Hüsameddin'in "Çorumlu, sonra tahfifen Çorum" açıklaması bu gelişmeyle uyum içindedir. 1521'de Çorum, Rum eyaletine bağlı bir sancaktı ve kazalarından biri Çorumlu adını taşıyordu.

Ad hakkında başka açıklamalar da dolaşır. Evliya Çelebi, Selçuklu Sultanı Kılıçarslan'ın hasta oğlunu ve yüzlerce hastayı havası güzel olan bu şehre gönderdiğini ve hepsinin iyileştiğini anlatarak adı buna bağlar. Danişmendname'ye göre şehrin Bizanslı halkı Ahmed Gazi'ye tuzak kurduğu için "Cürümlü" diye anılmış, ad zamanla Çorumlu'ya dönüşmüştür. Çorumlu ve Çorum adlarının Oğuzlar'ın Alayuntlu boyundan bir oymağa ait olduğu da söylenir.

Şehrin Türkler tarafından alınışını anlatan yerel bir metne göre Danişmendli Melik Ahmed Gazi, 1075'te Çorum'u (Nikonia) bir haftalık kuşatmadan sonra aldı ve Alayunt boyundan, Çorumlu oymağının başı olan İlyas Çorum Bey'i şehre vali atadı. Bu anlatı kaynak göstermediği için kesin bilgi sayılamaz. Yine de oymak beyi, oymağın adı ve şehir arasında Hüsameddin'inkine benzer bir bağ kurar; fark, beyi Melik Ahmed Gazi'nin atamasına bağlamasıdır, Hüsameddin ise Melik İsmâil Gâzi'yi anar.

Melik İsmâil Kimdir

Danişmendli tarihinde İsmâil adıyla bilinen hükümdar, Melik Muhammed Gazi'nin oğlu İbrâhim'in oğludur ve Sivas'ta hüküm sürmüştür. Yağıbasan'ın ölümünden sonra tahta kimin geçtiği tartışmalıdır; bir rivayete göre onun karısı, İbrâhim'in on altı yaşındaki oğlu İsmâil'le evlenip onu hükümdar ilân etmiştir. İsmâil, 1172'de Sivas'ta kıtlık sırasında halkın isyanıyla öldürülmüştür. Hüsameddin'in verdiği "Melik Dânişmend Ahmed Gâzi'nin oğlu Melik İsmâil Gâzi" soyu bu kayıtla aynı değildir; Hüsameddin'in andığı kişi Dânişmendli tarihçiliğinde bilinen İsmâil'den farklı biri olabilir. Bu bir çıkarımdır ve doğrulanamamıştır. Hüsameddin'in kullandığı "Selçuklu Sultanı Mes'ûd" ifadesinin hangi Mes'ûd'u kastettiği de belirsizdir. Torunlar Çâruk Şâh ve Salih Bey hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 341–341. amasya.bel.tr

Resmî kaynaklar

7. Cilt içindekiler