Amasya‘da medrese binâ eden Atabeg Gâzi evlâdından ve ümerâdan Hayreddîn Hızır Bey bin Atabeg Gâzi Emîr Nasireddîn Ahmed Bey bin Ömer bin Süleyman el-Atâlî mahdûmudur. Ümerâdan [257] ve ceddi vakfı mütevellîsi olduğu halde 770 sâlinden sonra vefât etdi. Mahdûmları Hızır, Abdî Beylerdir. Hayreddîn Hızır Bey de mütevellî olmuşdu.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
İlyâs Bey-Ata Beyzâde
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 341 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da medrese yaptıran Atabeg Gâzi'nin soyundan ve beylerden Hayreddîn Hızır Bey'in oğludur. Hayreddîn Hızır Bey, Atabeg Gâzi Emîr Nâsıreddîn Ahmed Bey'in oğlu, bu da Ömer'in oğlu, bu da Süleyman el-Atâlî'nin oğludur. İlyâs Bey beylerden idi ve dedesinin vakfının mütevellisi iken 770 yılından sonra [1368-69] öldü. Oğulları Hızır ve Abdî Beylerdir. Hayreddîn Hızır Bey de mütevelli olmuştu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- atabeg: şehzadenin eğitimiyle ve bakımıyla görevli devlet adamı
- ümerâ: beyler, emirler
- ced: dede
- vakıf mütevellîsi: vakfın işlerini yöneten kişi
- mahdûm: oğul
Atabeyzâdeler
Metindeki Atabeg Gâzi, Amasya'da Atabey Medresesi adıyla bilinen medreseyi yaptıran Nâsıreddîn Ahmed Atabey'dir. Bir araştırmaya göre Nâsıreddîn Ahmed, Selçuklu Sultanı İkinci Gıyâseddin Mesud'un ve oğlu Gazi Çelebi Tâceddîn Altunbaş'ın atabeyiydi ve 1322-1327 arasında beş yıl Amasya valiliği yaptı. Medreseyi yaptırdı ve bütün arazisini ve mülkünü ona vakfetti. Soyundan gelenlere Atabeyzâdeler denir; bu aile Amasya halkı arasında saygın bir yer edindi ve kentin Osmanlı hâkimiyetini kabul etmesinde basiretli davranan kişiler arasında yer aldı. Osmanlı döneminde de önemli görevlerde bulunan aile iki koldan sürdü: en ünlüsü Yörgüç Paşa kolu, ikincisi kardeşi Hızır Paşa kolu. On beşinci yüzyılda şehzâde lalalığı Atabeyzâdelere özgü bir görev hâline gelmişti.
Bu tablo Hüsameddin'in kaydıyla uyum içindedir: Amasya'da medrese yaptıran ve mallarını vakfeden bir ata, soyundan gelenlerin o vakfın mütevelli olması. Hüsameddin'e göre İlyâs Bey 770'ten sonra [1368-69] öldü; bu, 1322-1327 arasında valilik yapan Nâsıreddîn Ahmed'in torunu için yerinde bir tarihtir. Ancak makalenin özeti bu tarihleri Hüsameddin'e atıf yapmadan vermektedir; makalenin tamamı okunamadığı için İlyâs Bey ve babası Hızır Bey'in ailede nerede durduğu doğrulanamamıştır. Hüsameddin'in andığı Ömer ve Süleyman el-Atâlî adları da okunan kaynaklarda geçmez.
Atabey Medresesi'nin bugünkü durumu ile İlyâs Bey'in oğulları Hızır ve Abdî Beyler hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 341–341. amasya.bel.tr
- Gözde Birsel Varol - Selim Özcan, "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi", MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/4 (15 Ekim 2019), https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/485672 (yalnız özet okunabildi)