Amasyalıdır. Kadı’l-kudât eş-Şeyh Cemaleddîn İbrâhim bin İlyâs bin Ali el-Aksarâyî mahdûmudur. Pederi Amasya‘da müderris iken doğdu. Pederinden ve Amasya’da sadrü’l-ulemâ eş-Şeyh Şerefeddîn Mehmed el-Herevîden ve Erzincân’da Allâme Vecihüddîn Ömer bin Abdülmuhsin el-Erzincânî’den tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm oldu.
Amasya‘da yıllarca tedrîs-i ulûm edib nice şâkirdân-ı fazl u irfân yetiştirdi. Üstâzının irtihâlinde [256] sadrü’l-ulemâ, ya’nî me’zûn bi’l-iftâ oldu. Amasya hükümdârı Hacı Kutlu Şâh ve mahdûmu Şadgeldi Pâdişâh devri hükûmetlerinde pek muhterem ve müderris-i Torumtay olduğu halde 767 senesi saferinde dâr-ı bekâya irtihâl etdi.
Gâyet fâzıl, muhakkik, ulûm-ı nakliyye ve akliyyede mâhir, müteşerrî bir müftî-i benâm idi. Ok Meydanı’nda kâin mezârlığın ortasındaki türbenin ittisâlinde dört duvarla muhât bir türbe içinde Fahreddîn Mehmed Cevherî yanında medfûndur. Mahdûmları Şemseddîn Mehmed, Alâeddîn Ali Çelebilerdir.
Hacı Mehmed Çelebi, Amasya‘nın a’yânından olub mahdûmu Hacı İbrâhim Çelebi’dir. Bunun oğulları Mehmed, Mahmûd Çelebilerdir. Mehmed Çelebizâde Kemaleddîn Ahmed Çelebi ve Mahmûd Çelebizâde eş-Şeyh Cemaleddîn Mehmed Çelebi pek meşhûr idiler. Bunların evlâdı ricâl-i ma’rûfedendir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Kâdılkudât (başkadı) Şeyh Cemâleddîn İbrâhîm bin İlyâs bin Ali el-Aksarayî'nin oğludur. Babası Amasya'da müderris iken doğdu. Babasından, Amasya'da sadrü'l-ulemâ (bilginlerin başı) Şeyh Şerefeddîn Mehmed el-Herevî'den ve Erzincan'da büyük bilgin Vecîhüddîn Ömer bin Abdülmuhsin el-Erzincânî'den ilim öğrenerek herkese açık ders veren bir bilgin oldu.
Amasya'da yıllarca ilim okutup bilgi ve irfan talibi birçok öğrenci yetiştirdi. Hocasının ölümü üzerine sadrü'l-ulemâ, yani fetva verme yetkisi bulunan (me'zûn bi'l-iftâ) bilgin oldu. Amasya hükümdarı Hacı Kutlu Şâh ile oğlu Padişah Şadgeldi'nin yönetimleri döneminde çok saygı gördü; Torumtay Medresesi müderrisi iken 767 yılı safer ayında [1365] öldü.
Son derece faziletli, araştırmacı, nakil (vahye dayalı) ve akıl ilimlerinde usta, şeriata bağlı, adı yaygın bir müftü idi. Ok Meydanı'ndaki mezarlığın ortasında bulunan türbeye bitişik, dört duvarla çevrili bir türbenin içinde Fahreddîn Mehmed Cevherî'nin yanında gömülüdür. Oğulları Şemseddîn Mehmed ve Alâeddîn Ali Çelebilerdir.
Hacı Mehmed Çelebi Amasya'nın ileri gelenlerindendi; oğlu Hacı İbrâhîm Çelebi'dir. Bunun oğulları Mehmed ve Mahmûd Çelebilerdir. Mehmed Çelebi'nin oğlu Kemâleddîn Ahmed Çelebi ile Mahmûd Çelebi'nin oğlu Şeyh Cemâleddîn Mehmed Çelebi çok ünlüydüler. Bunların çocukları tanınmış kişilerdendir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kâdılkudât: kadıların kadısı, başkadı
- ders-i âm: halka açık ders
- sadrü'l-ulemâ: bilginlerin başı
- me'zûn bi'l-iftâ: fetva vermeye yetkili kılınmış
- müderris: medresede ders veren öğretmen
- dâr-ı bekâ: sonsuzluk yurdu, âhiret; "irtihâl etmek" ölmek demektir
- ulûm-ı nakliyye ve akliyye: vahye dayalı ve akla dayalı ilimler
- müteşerri': dinî hükümlere bağlı
- müftî-i benâm: adı yaygın müftü
- ittisâl: bitişiklik
- a'yân: şehrin ileri gelenleri
- ricâl-i ma'rûfe: tanınmış kişiler
Aksarayî Ailesi ve Şadgeldi Paşa
İlyâs Çelebi, Amasya emiri Hacı Şadgeldi Paşa'nın hocalarındandır. Şadgeldi Paşa'nın hayatını inceleyen bir bildiriye göre emir, Amasya'da doğup büyümüş ve yetiştiği şehrin bilginlerinden, örneğin Cemâleddîn İbrâhîm Aksarayî'nin oğlu Fahreddîn İlyâs Rûmî'den ve Mevlânâ Abdülmelik'ten ders almıştır. Bu, Hüsameddin'in "Mevlânâ Fahreddîn Ebü'l-Mahâmid İlyâs Çelebi" dediği kişi olmalıdır. Bildirideki bilgi de Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ne dayanır. Aynı bildiri, Şadgeldi Paşa'nın ders arkadaşı Cemâleddîn Muhammed Aksarayî'yi emir olunca önce Amasya kadısı ve Dâr'ül-ilm müderrisi, sonra Amasya kazaskeri yaptığını, Aksarayî'nin de "Es'ile ve Ecvibe" ile "Teferrücü'l-ümerâ" adlı eserlerini ona sunduğunu bildirir. Hüsameddin'in İlyâs Çelebi için verdiği 767 [1365] ölüm tarihi, Şadgeldi'nin 760'ta [1359] emir olmasından sonraya düşer ve "Kutlu Şâh ile Şadgeldi dönemlerinde saygı gördü" kaydıyla bağdaşır. Şadgeldi Paşa'nın "Padişah" unvanıyla da anıldığı bildiride geçer; Hüsameddin'in "Şadgeldi Pâdişâh" demesi bu kullanımla örtüşür.
Bildirinin özetinde Cemâleddîn İbrâhîm Aksarayî için 729 [1328] ölüm yılı verilir; İngilizce özette ise aynı yıl oğul İlyâs'a bağlanmış gibi görünür. İlyâs'ın Şadgeldi'ye ders verdiği ve 1365'te öldüğü düşünülürse, 729 yılı babaya ait olmalıdır; bu bir çıkarımdır. Bildiride Cemâleddîn İbrâhîm ile ders arkadaşı Cemâleddîn Muhammed arasında bir akrabalıktan söz edilmez; ikisinin "Aksarayî" nisbesini taşıması bir bağ olduğunu göstermez.
Torumtay Medresesi
Metindeki "Torumtay müderrisi" ifadesi, Amasya'da Gökmedrese ya da Torumtay Camii diye bilinen yapıyla ilgili olmalıdır; bu bir çıkarımdır. Yapı bânisi Seyfeddin Torumtay'a bağlı olarak Torumtay Camii de denilir; giriş bölümü medrese olarak kullanıldığı için Gökmedrese adıyla bilinir ve bitişiğinde mor-firuze renkli çini ve sırlı tuğlalarla süslü bir türbe bulunur. Torumtay, İkinci Gıyâseddin Keyhusrev zamanında Amasya valiliğine getirilmiş ve 677'de [1278-79] yaptırdığı türbede yatmaktadır. İnşa kitabesi bulunamadığı için yapının kesin tarihi bilinmez; Torumtay'ın vakfiyesi 665 [1266-67] tarihlidir ve inşaatın en geç o yıl bitmiş olduğu kabul edilir. Bu da İlyâs Çelebi'nin ders verdiği on dördüncü yüzyıl ortasında yapının yaklaşık yüz yıllık olduğunu gösterir; ancak "Torumtay müderrisi" ifadesinin bu yapıyı kastettiği doğrulanmış değildir.
Ok Meydanı'ndaki mezarlık ve türbe, Fahreddîn Mehmed Cevherî, Şerefeddîn Mehmed el-Herevî, Vecîhüddîn el-Erzincânî ile Hacı Mehmed Çelebi'den başlayan soy hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 341–341. amasya.bel.tr
- Mehterhan Furkani, "Siyasî ve İlmî Bir Kişilik: Amasya Emiri Hacı Şadgeldi Paşa ve ed-Dürerü'l-mensûretü fi'l-furûʻ Adlı Eserin Kendisine Nispeti", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı I, Amasya, 2017.