İskender Ağa-Çerkes

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalı Hacı Beyzâde Ahmed Paşa'nın kölesiydi; efendisinin ölümünde sipahi oldu. Pek çok olayda ve savaşta bulunarak ün kazandı. Bir süre Deli Zülfikâr Paşa'nın kethüdası oldu. 1031'de [1621-22] öldü. Sipahilerin tanınmışlarındandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• irtihâl: ölüm, ahirete göç
• sipâhî: Osmanlı ordusunda atlı asker; hem kapıkulu süvarilerinin bir bölüğüne hem tımar sahibi atlı askerlere verilen ad
• vak'a: olay
• muhârebe: savaş
• iştihâr: ün kazanma
• kethüdâ: kâhya, bir devlet büyüğünün işlerini yürüten yardımcı
• meşâhir: tanınmışlar

Sipahi Olmak Ne Demekti

Osmanlı'da sipahi sözü iki ayrı gruba verilir. Kapıkulu süvarileri içinde altı bölüğün en itibarlısı sipahi bölüğüdür; bunların dışında tımar tasarruf eden atlı askerler de sipahi diye anılır ve ordunun en kalabalık kısmını oluştururdu. Hüsameddin'in kayıt altına aldığı İskender Ağa'nın hangi gruba girdiği metinden anlaşılmaz. Kapıkulu sipahiliği için ise bir ipucu vardır: kapıkulu süvarilerine, önde gelen birinin hizmetinden gelenler ile devşirme oğlanlardan eğitim görmüş olanlar da alınabiliyordu; bu, bir devlet adamının kölesinin efendisinin ölümünden sonra sipahi yazılmasıyla uyumlu bir yoldur, ancak kesin olarak aynı şey olduğu söylenemez. Kapıkulu sipahilerinin sayısı 1609'da 7.683, IV. Murad döneminde yaklaşık 7.000 idi; yeniçerilerin aksine evlenmelerine izin verilir, oğulları babalarının sağlığında ya da ölümünden sonra bölüklere yazılabilirdi. Ulûfeleri sergili ve taşralı adıyla iki biçimde ödenir; taşradakiler ulûfe dağıtımında İstanbul'a gelmez, belgelerini arkadaşlarına ya da zabitlerine vererek maaşlarını onlar aracılığıyla alırdı. Barış zamanlarında cizye, âdet-i ağnâm ve mukātaa gibi mîrî malı tahsiline giderlerdi. Kapıkulu sipahilerinin taşradaki oturma yerleri XVII. yüzyılın başından itibaren Mora, Selanik, Bosna, Belgrad, Şam, Amasya, Ankara ve Kemah gibi yerlere yayılmış, bulundukları yerlerde "sipah kethüdâ yeri" denilen zabitleri bulunmuştur.

Kethüdâ

Kethüdâ kelimesi, XV. yüzyıldan beri kazaskerlerin, mahalle ileri gelenlerinin ve devletin pek çok görevlisinin yardımcısını anlatmak için kullanılmaktadır. Örneğin Mısır kadısının kethüdâsı onun sekreteri durumundaydı ve divan toplantılarına âmiriyle birlikte katılırdı. Hüsameddin'in "bir müddet Deli Zülfikâr Paşa'nın kethüdâsı oldu" kaydı da benzer bir güven görevini düşündürür, ancak görevin ayrıntısı bilinmemektedir.

1031 Yılı

İskender Ağa'nın öldüğü 1031 yılı, Osmanlı tarihinde ayrı bir yere sahiptir. Receb 1031'de (Mayıs 1622) yeniçerilerin ve ulemanın isyanıyla genç padişah II. Osman tahttan indirilip Yedikule'de boğdurulmuştur. Kapıkulu sipahilerinin isyanları bu dönemde sık görülür: sipahiler 1589'da Beylerbeyi Vakası'nı, 1603'te yeni bir ayaklanmayı çıkarmış, 1648 ve 1657'de yeniden isyan etmişlerdir. İskender Ağa'nın ölüm nedeni Hüsameddin'de belirtilmediği için bu olaylarla bir ilişkisi kurulamaz; yalnızca ölümünün bu karışık yıllara denk geldiği söylenebilir.

Doğrulanamayanlar

İskender Ağa'nın Çerkes asıllı olduğuna, Amasyalı Hacı Beyzâde Ahmed Paşa'nın kölesi olduğuna ve Deli Zülfikâr Paşa'nın kethüdâlığını yaptığına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hacı Beyzâde Ahmed Paşa ile Deli Zülfikâr Paşa'nın kimliği için de yapılan aramalar sonuç vermedi; Zülfikâr Paşa adıyla karşılaşılan kayıtlar başka bir döneme aittir. Bu nedenle madde, Hüsameddin'in kaydıyla sınırlı kalmaktadır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 297. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• "Sipahi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sipahi
• "Kethüdâ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kethuda