Amasyalıdır. Yularkısdı Sinan Paşa ahfâdından Mîrlivâ Mehmed Bey bin İskender Bey’in mahdûmudur. Sultân Murâd-ı Sâlis devrinde Enderûn-ı Hümâyûna çırağ edilerek orada terbiye gördü.
Tedrîcen tefeyyüz ederek kilârcıbaşılığa kadar terakkî etdi. 1011’de Sultân Ahmed Hân-ı Evvelin [108] cülûsunda kapıcıbaşı olarak taşra çıktı. 1021’de Kapıcılar Kethüdâsı, 1023’de Mîrâhûr-ı evvel, 1024’de Erzurum Beylerbeyi oldu.
Ba’dehû Çıldır Beylerbeyi olup 1028’de ma’zûlen İstanbul’a geldi. 1029 senesi evâ’ilinde Cidde ve Habeş Beylerbeyi olup Hicâz’a gitdi. Çünkü Hâce-i sultânî Amasyalı Ömer Efendi, Hicâz Emâretine nüfûzunu tanıtmak için göndermişti. Bu esnâda Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendizâde Mahmûd Paşa da Yemen Beylerbeyi olmuşdu.
1031 senesi recebinde Sultân Osmân-ı Sânî şehîd olup Ömer Efendi’nin nüfûzu zâil olduğu Hicâz ve Arabistan’da şâyî’ oldukta İskender Paşa Cidde’de ve Mehmed Paşa da San’âda şehîd edildi. Her ikisi de erbâb-ı maârifden idiler. Mahdûmları Mehmed, Mahmûd Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Yularkısdı Sinan Paşa'nın torunlarından olan mirliva Mehmed Bey'in, onun da İskender Bey'in oğludur. Sultan Üçüncü Murad zamanında Enderun-ı Hümâyun'a çırak olarak alınıp orada yetişti.
Zamanla ilerleyerek kilerci başılığa kadar yükseldi. 1011'de [1602-03] Sultan Birinci Ahmed Han'ın tahta çıkışında kapıcıbaşı olarak taşraya çıktı. 1021'de [1612-13] Kapıcılar Kethüdası, 1023'te [1614] Birinci Mîrâhûr, 1024'te [1615] Erzurum Beylerbeyi oldu.
Sonra Çıldır Beylerbeyi olup 1028'de [1619] görevden alınmış olarak İstanbul'a geldi. 1029 yılı başlarında Cidde ve Habeş Beylerbeyi olup Hicaz'a gitti. Çünkü padişahın hocası Amasyalı Ömer Efendi, Hicaz emirliğine nüfuzunu tanıtmak için onu göndermişti. Bu sırada Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendizâde Mahmud Paşa da Yemen Beylerbeyi olmuştu.
1031 yılı recebinde [1622] Sultan İkinci Osman şehit edilip Ömer Efendi'nin nüfuzu ortadan kalkınca, bu haber Hicaz'da ve Arabistan'da yayılınca İskender Paşa Cidde'de, Mehmed Paşa da San'a'da şehit edildi. İkisi de bilgi ve irfan sahibi kişilerdi. Oğulları Mehmed ve Mahmud Beylerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ahfâd: torunlar, sonraki kuşaklar
- mîrlivâ: sancak beyi
- Enderûn-ı Hümâyûn: sarayın iç hizmet ve eğitim birimi
- çırağ edilmek: çırak olarak alınmak, himaye edilip yetiştirilmek
- kilârcıbaşı: saray kilerinin başındaki görevli
- cülûs: tahta çıkış
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başında bulunan görevli
- Kapıcılar Kethüdâsı: kapıcıların en büyük âmiri
- Mîrâhûr-ı evvel: saray ahırlarının birinci başkanı
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- Hâce-i sultânî: padişahın hocası
- emâret: emirlik
- zâil: ortadan kalkmış
- şâyî' olmak: yayılmak, duyulmak
- erbâb-ı maârif: bilgi ve kültür sahipleri
Saray Yolundan Taşraya
İskender Paşa'nın kariyeri, Osmanlı'da iyi bilinen bir yolu izler: Enderun'da yetişip saray hizmetlerinden taşraya çıkmak. Kapıcılar kethüdası, kapıcıların en büyük âmiridir; padişah ile sadrazam arasındaki görüşmelerde hazır bulunur, aracı olur, telhisleri götürüp cevabı yerine ulaştırır. Bu görevli ayrıca mîrâhurluğa, silahdarlığa ya da sadaret kaymakamlığına tayin edilebilirdi; Hüsameddin'in verdiği 1021'den 1023'e kapıcılar kethüdalığından mîrâhûr-ı evvelliğe geçiş, bu işleyişle örtüşür. Hüsameddin'in "kapıcıbaşı olarak taşra çıktı" kaydı, saray hizmetinden valiliğe geçen bu yolun bir örneğidir.
Cidde ve Habeş Eyaleti
Cidde, Osmanlı döneminde önce bir sancak, sonra Habeş eyaletinin merkezi olmuştur. XVII. yüzyılda Habeş beylerbeyilerinin seçilmesinde bir değişiklik görülür: yüzyılın başında Mısır'daki sancak beylerinden seçilen beylerbeyiler, sonra dergâh-ı âlî kapıcıbaşıları ve diğer görevliler arasından atanmaya başlamıştır. Hüsameddin'in kapıcıbaşılıktan gelen İskender Paşa'yı Cidde ve Habeş beylerbeyi diye anması bu uygulamayla uyuşur. Kaynaklar 1623-1624 yıllarında Habeş eyaleti beylerbeyinin Sevâkin'de oturduğunu kaydeder. Cidde limanından toplanan vergilerin yarısı, Yemen'in fethinden sonra bir gelenek olarak Cidde sancak beyine ayrılmıştır.
Hâce Ömer Efendi ve II. Osman'ın Sonu
II. Osman'ın hocası Ömer Efendi, padişahın tahta çıkışından sonra şeyhülislâm Esad Efendi'nin yetkileri kısıtlanıp ulemâ atamalarında yetkili kılınan kişidir; akıl hocası olarak anılır. Kaynaklara göre sadrazam Güzelce Ali Paşa 1619 sonunda Ömer Efendi'nin aleyhine çalışıp onu padişahın yanından uzaklaştırmıştır; bu, Hüsameddin'in "Hicaz emirliğine nüfuzunu tanıtmak için gönderdi" sözüyle birlikte düşünülebilir, ancak kaynaklar iki olay arasında bağ kurmaz. İsyan 8 Receb 1031'de (19 Mayıs 1622) başlamış, âsilerin ilk istekleri arasında Ömer Efendi'nin idamı da yer almıştır; II. Osman 20 Mayıs'ta yakalanıp Yedikule'de boğdurulmuştur. Hüsameddin'in "Ömer Efendi'nin nüfuzu zâil oldu" dediği gelişme budur. İskender Paşa'nın Cidde'de, Mehmed ya da Mahmud Paşa'nın San'a'da öldürüldüğüne dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Metindeki Belirsizlikler
Hüsameddin, Yemen beylerbeyini önce "Mahmud Paşa", sonra "Mehmed Paşa" diye anar; oğullar da "Mehmed, Mahmud Beyler" diye yazılmıştır. Kitapta bir yazım karışıklığı olabilir. Muhaşşî Sinan Efendi, Amasya'nın Sonusa köyünde 1488'de doğmuş, 1578'de İstanbul'da ölmüş, Amasya'da bir cami yaptırmış bir âlimdir; 1620'lerde beylerbeyi olan Mahmud Paşa'nın onun doğrudan oğlu olması zaman bakımından zordur, torunu ya da soyundan biri olması daha makuldür, ancak incelenen kaynaklar bu yakınlığı ayrıca belirtmez. Ömer Efendi'nin Amasyalı olduğu da incelenen kaynaklarda belirtilmemektedir. Çıldır ve Erzurum beylerbeyilikleri ile Mehmed Bey'in torunluğuna dair de başka kaynak bulunamamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 297–298. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar