Merzifonludur. Kadızâde Ali Efendi’nin mahdûmudur. Merzifonî Kara Mustafa Paşa dâiresinde tefeyyüz ederek kâim-makâmlığında siladârı ve sadâretinde hazînedârı olup nüfûz ve teayyün kazandı.
1095’de Merzifon’a i’zâm ve emvâli müsâdere edildi. 1099’da Emîrler Vakası’nda ibrâz-ı hidemât ve sadâkat edib 1101’de Türkmân Ağası, 1103’de Merzifonî Hacı Ali Paşa’nın sadâretinde cebecibaşı oldu.
1104 recebinde Paşa’nın azline binâen hasımları fırsat [144] buldu. Bîçârenin Türkmân Ağalığında yaptıkları hizmetleri mezâlim şeklinde gösterildiğinden 1105 senesi şevvâlinin âhirinde i’dâm edildi. Emîrler ve Türediler vak’asında hayli hizmeti vardı.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Kadızâde Ali Efendi'nin oğludur. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın çevresinde yükselerek onun sadaret kaymakamlığında silahtarı, sadaretinde hazinedarı olup nüfuz ve belirginlik kazandı.
1095'te [1683-84] Merzifon'a gönderildi ve malları müsadere edildi. 1099'da [1687-88] Emirler Vakası'nda hizmet ve sadakat gösterdi; 1101'de [1689-90] Türkmen Ağası, 1103'te [1691-92] Merzifonlu Hacı Ali Paşa'nın sadaretinde cebecibaşı oldu.
1104 Receb'inde [1693] Paşa'nın görevden alınması üzerine hasımları fırsat buldu. Zavallının Türkmen Ağalığında yaptığı hizmetler zulüm gibi gösterildiğinden 1105 Şevvâl'inin sonunda [1694] idam edildi. Emirler ve Türediler Vakası'nda epeyce hizmeti vardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kâim-makâm: sadrazamın yokluğunda yerine bakan vekil, sadaret kaymakamı
- siladâr: silahtar, padişahın ya da vezirin silahlarını taşıyan görevli
- hazînedâr: hazine görevlisi, vezirin parasını ve değerli eşyasını muhafaza eden kişi
- tefeyyüz: feyiz alma, yükselme
- teayyün: belirginleşme, öne çıkma
- i'zâm: gönderme
- müsâdere: malına el koyma
- ibrâz-ı hidemât ve sadâkat: hizmet ve bağlılık gösterme
- Türkmân Ağası: Türkmenler'e bakan görevli
- cebecibaşı: cebeci ocağının (silah ve cephane işleriyle uğraşan askerî birlik) başı
- mezâlim: zulümler
- i'dâm: idam, öldürme
Merzifon ve Kara Mustafa Paşa
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 1634-35'te Merzifon'un Marınca (bugünkü Karamustafapaşa) köyünde doğmuş; babası timarlı sipahi Oruç Bey, Bağdat kuşatmasında şehit düşünce dört yaşında yetim kalmış ve Amasya sancak beyi Köprülü Mehmed Bey'in himayesinde yetişmiştir. Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığında kaptanıderyâ olan Kara Mustafa Paşa, sonra sadrazam olmuş, Viyana önündeki bozgunun ardından 25 Aralık 1683'te idam edilmiştir. Hüsameddin'in İsmail Ağa'nın 1095'te Merzifon'a gönderilip mallarına el konulduğunu yazması, Kara Mustafa Paşa'nın idamıyla aynı yıla düşer; aradaki bağ bir çıkarımdır, doğrudan bir kayıt okunmadı.
Merzifonlu Hacı Ali Paşa
Hüsameddin'in "Merzifonî Hacı Ali Paşa" dediği vezir, kaynaklarda Çalık Ali Paşa olarak da geçer. Merzifonludur, Kara Mustafa Paşa'nın adamlarındandır; hacca gidip Hacı unvanını almış, 1688'de Sakız sancak beyi, 1690'da Erzurum ve sonra Diyarbekir valisi olmuştur. 23 Mart 1692'de sadrazam oldu; hazinenin açığını kapatmaya çalışarak tasarruf siyaseti güttüğü için siyasi rakiplerinin sert eleştirilerine uğradı. Padişahın defterdar Canibi Ahmed'i azletme isteğini kabul etmeyince 17 Mart 1693'te görevden ayrıldı. Hüsameddin'in "1103'te sadaretinde cebecibaşı" ve "1104 Receb'inde azli" kayıtları bu tarihlerle örtüşür. Hacı Ali Paşa cezalandırılmayıp bir valilik verildi, ömrünün kalanını Bursa'da ve Girit'in Kandiye şehrinde geçirdi, 1698'de orada öldü. İsmail Ağa'nın hasımlarının Paşa'nın azlinin ardından harekete geçtiği yolundaki kayıt, bu siyasi çekişme ortamıyla uyumludur; ancak İsmail Ağa'nın idamıyla doğrudan ilişkili bir kayıt okunmadı.
Doğrulanamayanlar
İsmail Ağa'nın kendisi, babası Kadızâde Ali Efendi, Türkmen Ağalığı ve cebecibaşılık görevleri ile idam edilmesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in andığı 1099 tarihli "Emirler Vakası" ve "Türediler Vakası" okunan kaynaklarda bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 307–307. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar