Amasyalıdır. Amasya‘nın aynü’l-ayânı Çelebi Efendi’nin kölesi ve Kal’a-i Bâlâ Dizdârı Memi Beyzâde İbrâhim Bey’in mahdûmudur. Sadr-ı esbak Bayburtluzâde Kara İbrâhim [145] Paşa süt birâderi olup Yeniçeri silkine girdi. Altmışyedi Cemâatı’ndan olup hayli muhârebâta iştirâk ederek 1078’de Amasya serdârı oldu.
Bu esnâda Girit harbine me’mûr edilip gösterdiği yararlıklara binâen İstanbul’a geldikde kullukçubaşı, ba’dehû evkâf’da kethüdâyeri, çavûşbaşı, 1088’de muhzır ağası, 1089’da zağarcıbaşı, 1094’de kul kethüdâsı oldu.
Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın Viyana inhizâmında Budin Ağası oldu. 1095 senesi gurre-i muharreminde Sadr-ı a’zam olan süt birâderi Kara İbrâhim Paşa’nın himmetiyle muharrem evâhirinde bâ-rütbe-i mîr-i mîrânî Köstendil mutasarrıfı oldu.
1095 senesi şevvâlinde Budin Serdârı Melik İbrâhim Paşa’nın maiyyetinde cansiperâne muhârebeler ederek yararlıklar gösterdiğinden Melik İbrâhim Paşa’nın ricâsıyla sene-i mezbûre zilka’desinde Rûmeli Beylerbeyi oldu.
1096 senesi evâilinde vezâret verilip Uyvar muhârebesine me’mûr oldu. Uyvar Kalesi’nin sukûtundan sonra serdâr Belgrad’a avdet edib şa’bânında Erat [146] Palangası muhâfızı oldu. Lâkin iki mâh sonra kış içinde Nemçelilerin baskınına uğrayıp esir oldu.
1097’de fidye ile tahlîs edilip orduya avdetinde sâniyen Köstendil mutasarrıfı, 1099’da yine vezâretle Sayda vâlisi, 1101’de Sakız muhâfızı, 1102’de Konya vâlisi olup harbe me’mûren Serdâr-ı Ekrem Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa ile Rûmeli’ye gitdi.
1103’de Anadolu vâlisi ve recebinde İstanbul kâim-makâmı olup zilka’desinde yeniçeri ağası olarak Edirne’ye da’vet edildi. 1104’de Şam, 1105’de Girit, 1106’da Mısır, 1109 rebîülâhirinde Bağdat vâlisi oldu.
1110 senesi rebîülâhirinde İrânîler ale’l-gafle hücûm ederek Kerbelâ’yı zapt etmeleri üzerine zilka’dede Basra iken, Van vilâyeti verilip hareketi emredildi. Ancak İstanbul’da Kapı Kethüdâsı’ndan aldığı mektubda kendisinin i’dâm edileceği ihsâs edilmekle 1112 şa’bânında havfından İran’a firâr eyledi. [147]
İran Devleti kendisini İsfahan’da ikâmete me’mûr edib 1114 recebinde hüzün ve keder içinde vefât etdi. “Sicill-i Osmânî”de “Müdebbir, muktedir idi” deniyor. 1058 tarihinden 1110 tarihine kadar tam elli iki yıl muhârebelerde fedâkârâne hizmet ve sadâkat göstermiş bir mücâhid idi. Mahdûmu İbrâhim Bey’dir. Diğer mahdûmu Mehmed Bey’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'nın ileri gelenlerinden Çelebi Efendi'nin kölesi ve Yukarı Kale Dizdarı Memi Beyzâde İbrahim Bey'in oğludur. Eski sadrazam Bayburtluzâde Kara İbrahim Paşa'nın süt kardeşi olup Yeniçeri ocağına girdi. Altmışyedinci Cemaat'ten olup birçok savaşa katıldı ve 1078'de [1667-68] Amasya serdarı oldu.
Bu sırada Girit savaşına görevlendirildi; gösterdiği yararlıklar üzerine İstanbul'a geldiğinde sırasıyla kullukçubaşı, ardından vakıflarda kethüda yeri, çavuşbaşı oldu; 1088'de [1677-78] muhzır ağası, 1089'da [1678-79] zağarcıbaşı, 1094'te [1683] kul kethüdası oldu.
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Viyana bozgununda Budin Ağası oldu. 1095 yılının Muharrem ayının başında [1683-84] sadrazam olan süt kardeşi Kara İbrahim Paşa'nın himmetiyle, Muharrem'in sonlarında mîr-i mîrân rütbesiyle Köstendil mutasarrıfı oldu.
1095 yılı Şevval ayında Budin Serdarı Melik İbrahim Paşa'nın maiyetinde canını esirgemeyen savaşlar yapıp yararlıklar gösterdiğinden, Melik İbrahim Paşa'nın ricasıyla aynı yılın Zilkade ayında Rumeli Beylerbeyi oldu.
1096 yılının başında [1684-85] kendisine vezirlik verilip Uyvar savaşına görevlendirildi. Uyvar Kalesi'nin düşmesinden sonra serdar Belgrad'a dönünce Şaban ayında Erat Palangası muhafızı oldu. Ancak iki ay sonra kış içinde Nemçeliler'in baskınına uğrayıp esir düştü.
1097'de [1685-86] fidyeyle kurtarılıp orduya dönünce ikinci kez Köstendil mutasarrıfı, 1099'da [1687-88] yine vezirlikle Sayda valisi, 1101'de [1689-90] Sakız muhafızı, 1102'de [1690-91] Konya valisi oldu ve savaşa görevlendirilerek Serdâr-ı Ekrem Köprülüzâde Fâzıl Mustafa Paşa ile Rumeli'ye gitti.
1103'te [1691-92] Anadolu valisi, Recep ayında İstanbul kaymakamı oldu; Zilkade'de yeniçeri ağası olarak Edirne'ye çağrıldı. 1104'te [1692-93] Şam, 1105'te [1693-94] Girit, 1106'da [1694-95] Mısır, 1109'da [1697-98] Rebiülahir ayında Bağdat valisi oldu.
1110 yılı Rebiülahir ayında İranlılar ansızın saldırıp Kerbelâ'yı ele geçirdiler. Bunun üzerine Zilkade'de Basra'dayken kendisine Van vilayeti verilip hareket etmesi emredildi. Ancak İstanbul'da Kapı Kethüdası'ndan aldığı mektupta idam edileceği sezdirildiği için, 1112 Şaban ayında korkusundan İran'a kaçtı.
İran Devleti onu İsfahan'da oturmakla görevlendirdi ve 1114 Recep ayında üzüntü ve keder içinde vefat etti. "Sicill-i Osmânî"de "Tedbirli, güçlü idi" deniyor. 1058 yılından 1110 yılına kadar tam elli iki yıl savaşlarda özveriyle hizmet ve bağlılık göstermiş bir mücahitti. Oğlu İbrahim Bey'dir. Öteki oğlu Mehmed Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- aynü'l-âyân: ileri gelenlerin en seçkini, ileri gelen
- dizdâr: kale komutanı
- mahdûm: oğul
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
- serdâr: komutan
- kethüdâyeri: kethüda yeri, yardımcı
- muhzır ağası: mahkemelere ve divana çağrı ve getirme işlerine bakan görevlilerin başı
- zağarcıbaşı: Yeniçeri ocağında av köpeklerine bakan birliğin başı
- mîr-i mîrân: beylerbeyi rütbesi
- mutasarrıf: sancak yöneticisi
- palanka: küçük kale, hendekli savunma yeri
- Nemçeli: Avusturyalı
- tahlîs: kurtarma
- kâim-makâm: vekil
- ale'l-gafle: habersiz, ansızın
- i'dâm: idam, öldürülme
Süt Kardeşi Kara İbrahim Paşa
Hüsameddin, İsmail Paşa'nın yükselişini süt kardeşi olan "Bayburtluzâde" Kara İbrahim Paşa'ya bağlar. Bu paşa, 1620-21 dolaylarında Bayburt'a bağlı Kelkit kazasının Handevrek köyünde doğmuş, Katırcı Ahmed adlı bir köylünün oğludur. Gençliğinde Abaza Hasan'ın maiyetinde levent askeri olarak bulunmuş, sonra bir süre İran'a kaçmış, geri dönünce çeşitli devlet adamlarının kapısında hizmet etmiştir. Sonunda sadaret kethüdası Merzifonlu Kara Mustafa Ağa'ya bağlanarak yükselmiştir.
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Viyana bozgunundan sonra 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) idam edilince Kara İbrahim Paşa onun yerine vezîriâzam oldu. İsmail Paşa'nın Köstendil mutasarrıflığına Muharrem sonunda getirilmesi, bu tarihle uyum içindedir. Kara İbrahim Paşa yaklaşık iki yıl sadrazamlık yaptı; Rebiülahir 1097'de (Mart 1686) mallarına el konularak Rodos'a sürüldü. Aynı yıllarda İsmail Paşa'nın Köstendil'den Rumeli beylerbeyliğine, ardından vezirliğe yükseldiği görülür. İki paşanın süt kardeşi olduğu bilgisi Hüsameddin'e aittir; okunan başka kaynakta doğrulanamadı.
Rumeli Seferi ve Fâzıl Mustafa Paşa
İsmail Paşa'nın 1102'de Konya valisi iken Rumeli'ye eşlik ettiği serdar, Köprülü Mehmed Paşa'nın oğlu Fâzıl Mustafa Paşa'dır. Bu paşa Amasya'nın Köprü kazasında (bugün Samsun'un Vezirköprü ilçesi) doğmuştur. Avusturya kuvvetlerini Üsküp'e kadar ilerlemişken geri atmak için ilk seferine Şevval 1101'de (Temmuz 1690) çıktı; bu harekâtta Belgrad geri alındı. 24 Zilkade 1102'de (19 Ağustos 1691) Salankamen savaşında şehit düştü. İsmail Paşa'nın kendisiyle Rumeli'ye gitmesi, Hüsameddin'in 1102 olarak verdiği yıl ve bu seferlerle birlikte düşünüldüğünde tutarlı görünür.
Doğrulanamayan Ayrıntılar
Uyvar savaşı, Erat Palangası'nda esir düşüş, fidyeyle kurtuluş, Mısır, Bağdat ve Basra valilikleri, İran'a kaçış ve İsfahan'daki ölüm tarihleri başka bir kaynakta okunamadığı için Hüsameddin'in verdiği biçimiyle aktarılmıştır. Yapılan aramalarda Amasyalı bir İsmail Paşa'nın İran'a firarına dair bir kayda ulaşılamadı. Metindeki "elli iki yıl" hesabı (1058-1110) tutarlıdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 308–308. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar