Mukaddime'de mezkûr olduğu üzere Amasya'da "Kamereddîn Mahallesi" sâhibi olan bu zât, esbak Amasya hükümdârı Argun Hân'ın bendegânından olduğu münâsebetle "Hâdim" unvânıyla meşhûr olmuşdur. Vesâ'ik-i atîkada "Emîr Kamereddîn Karaman bin Abdullah el-Hâdim" şeklinde görülmekle mühtedî kölelerden olduğu zann olunur.³⁷⁶ Erzincân'ın zabtı üzerine 625'de Amasya vâlîsi olmuşdur.
Amasya vâlîsi Kamereddîn Karaman Bey zamânında Amasya kadısı meşhûr Takiyyeddîn Osmân es-Simrî ve Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhi Tâceddîn Ebu'l-Vefâ Mahmûd el-Harezmî vefât etdikleri cihetle Amasya kadılığına [359] müderris-i Mes'ûdiyye Tâceddîn Yûsuf et-Tebrîzî ve Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhliğine dahi Ebu'l-Vefâ'nın halîfe-i meşhûru Şücâ'eddîn Ebu'l-Bekâ İlyâs el-Horasânî ya'nî tarîkat-ı Baba'iyye pîri olan Baba İlyas Horasânî ta'yîn edilmiş ve müte'âkiben Baba İshâk Kefersûdî kurâdan gelip buna mürîd olmuşdur.
Konya hükümdârı Sultân Alâ'eddîn Keykubâd'ın muvaffakiyâtından dûçâr-ı telâş olan Rûm krallığı, Gürcistân'ı tahrîk ederek Erzurum'un istîlâsına teşvîk ve Selçûkîler'i işgâl etmeğe çalışıyordu. Bu cihetle Gürcistân'ın harekâtı şübheyi dâ'î görülüp 627'de Erzurum vâlîsi Mübârizeddîn Halîfe Alp Gürcistân ser-askeri ta'yîn edilerek Amasya vâlîsi Emîr Kamereddîn el-Hâdim Erzurum taraflarına me'mûr oldukda Amasya vâlîliğine sultân-ı müşârün-ileyhin emîr-i şikârı Nûreddîn Tugrak nasb olunmuşdur.
Günümüz Türkçesiyle
Mukaddime'de belirtildiği üzere Amasya'da Kamereddîn Mahallesi'nin sahibi olan bu zat, eski Amasya hükümdarı Argun Han'ın kölelerinden olduğu için "Hâdim" unvanıyla tanınmıştır. Eski belgelerde "Emir Kamereddîn Karaman bin Abdullah el-Hâdim" biçiminde görüldüğünden sonradan Müslüman olmuş kölelerden olduğu sanılır. Erzincan'ın ele geçirilmesi üzerine 625'te [1227-28] Amasya valisi olmuştur.
Vali Kamereddîn Karaman Bey zamanında ünlü Amasya kadısı Takiyyeddîn Osman es-Simrî ile Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhi Tâceddîn Ebu'l-Vefâ Mahmud el-Harezmî vefat ettikleri için Amasya kadılığına Mes'ûdiyye Medresesi müderrisi Tâceddîn Yûsuf et-Tebrîzî, Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhliğine de Ebu'l-Vefâ'nın ünlü halifesi Şücâeddîn Ebu'l-Bekâ İlyas el-Horasânî, yani Babaî tarikatının piri olan Baba İlyas Horasânî atanmış; ardından Baba İshak Kefersûdî köylerden gelip ona mürit olmuştur.
Konya hükümdarı Sultan Alâeddîn Keykubad'ın başarıları karşısında telaşa düşen Rum krallığı, Gürcistan'ı kışkırtarak Erzurum'u işgale teşvik ediyor ve Selçuklular'ı meşgul etmeye çalışıyordu. Bu yüzden Gürcistan'ın hareketleri şüphe uyandırıcı görülmüş, 627'de [1229-30] Erzurum valisi Mübârizeddîn Halîfe Alp Gürcistan cephesinin başkomutanlığına atanmıştır. Amasya valisi Emîr Kamereddîn el-Hâdim Erzurum taraflarına görevlendirilince Amasya valiliğine adı geçen sultanın av emiri (emîr-i şikâr) Nûreddîn Tugrak atanmıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hâdim: hizmetçi, hizmet eden
- bendegân: kullar, köleler
- mühtedî: sonradan Müslüman olmuş kimse
- vesâ'ik-i atîka: eski belgeler
- zabt: ele geçirme
- hânkâh: derviş yurdu, tekke
- müderris: medrese hocası
- halîfe: bir şeyhin yetki verdiği vekili ya da yolunu sürdüren öğrencisi
- mürîd: bir şeyhe bağlanan, onun yolunda yetişen kimse
- tahrîk: kışkırtma
- emîr-i şikâr: sultanın av işlerine bakan emir
- nasb: atama
Karaman Adı ve Karamanoğulları
Hüsameddin'in dipnotu, Amasya'daki Kamereddîn Karaman ile Konya yöresinde hüküm süren Karamanoğulları'nın atası arasında bağ kurulmasını yanlış bulur. Bazı Osmanlı tarihçilerinin Karamanoğulları'nı Amasyalı Ermeni asıllı Kamereddîn Karaman'ın soyundan göstermesini bir yanılgı sayar. Karamanoğulları üzerine yazılanlar bu ayrımı destekler. Beyliğe adını veren Karaman Bey'in dedesi Oğuz beylerinden Sâdeddin Bey, babası Nûre Sûfî adıyla anılan Nûreddin Bey olarak kaydedilir; Nûreddin Bey, Baba İlyas'a bağlanarak onun müridi olmuştur. Karamanlılar'ın Ermenek, Mut, Silifke, Gülnar ve Anamur çevresinde yerleştikleri yöre ise 1225'te Kamerüddin Bey adlı biri tarafından ele geçirilmişti. Bu adın Amasya'daki Kamereddîn ile aynı kişiye ait olduğuna dair bir kayda rastlanmadı. Amasya valisi Argun Han'a gelince, incelenen kaynaklarda bu adı taşıyan bir Amasya hükümdarı hakkında bilgi bulunamadı.
Hânkâh ve Baba İlyas
Hüsameddin, Baba İlyas'ın Amasya'daki Mes'ûdî Hânkâhı'nın şeyhliğine getirildiğini yazar. Baba İlyas'ı konu alan çalışmalar ise onu Amasya yakınındaki Çat köyüne yerleşmiş, orada bir zaviye açmış bir Türkmen şeyhi olarak tanıtır; bu köy bugün İlyas Köyü adıyla bilinir. Ona dair en eski kaynak torunu Elvan Çelebi'nin 1358-59'da yazdığı Menâkıbü'l-kudsiyye'dir. Baba İshak'ın yaşadığı yer ise Adıyaman yakınlarındaki Kefersud bölgesi olarak bilinir. İki ismin ilişkisi ve 1240 isyanındaki rolleri sonraki maddelerde ayrıntılı olarak ele alınmaktadır.
Tarihlere Dair Not
Hüsameddin Kamereddîn'in valiliğini Erzincan'ın ele geçirilmesine bağlar ve 625'e [1227-28] tarihler. Selçuklu hükümdarı Keykubad ile Harezmşahlar arasındaki Yassıçemen Savaşı ise 1230'da yapılmıştır. Hüsameddin'in verdiği tarihin bu olayla nasıl bağdaştığı, elimizdeki kaynaklarla açıklığa kavuşturulamadı. Aynı şekilde Amasya valiliğinin Kamereddîn'den Nûreddîn Tugrak'a geçtiği tarih için de Hüsameddin'den bağımsız bir kayıt bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 342–343. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Ahmet Yaşar Ocak, "Baba İlyas", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/baba-ilyas
- Ahmet Yaşar Ocak, "Baba İshak", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/baba-ishak
- "Karamanoğulları", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/karamanogullari
- "Ertuğrul Gazi", TDV İslâm Ansiklopedisi (Yassıçemen Savaşı'nın tarihi için). https://islamansiklopedisi.org.tr/ertugrul-gazi