Esbak Amasya hükümdârı Argun Hân bin Şâhenşâh bin Mes'ûd Hân'ın şehzâdesi olup yeğeni bulunan hâkim-i Simre Kayser Şâh'ın idâresinden Amasya'yı zabt etmekle 616'da Amasya hükümdârı olmuş idi. Gülşen-i Tevârîh'in zabtı üzere bu iki şehzâdenin yek-diğerini müte'âkib Amasya hâkimi oldukları ve Amasya ümerâsından vâlîsi Bedreddîn Ebû Bekir, Mübârizeddîn Behrâm, Tâceddîn İbrâhim, İmâdeddîn Râmîn, Şemseddîn Ahmed ve ulemâsından Amasya kadısı Evhadeddîn Mahmûd, Mühezzebeddîn Alî gibi zevât-ı meşhûrenin 616'da Konya'da [353] bulundukları,³⁷¹ bu iki şehzâdenin yek-diğeriyle uğraşdıklarını ifhâm etmekdedir.
Tevârîhin kaydından, vesâ'ikin zabtından istidlâl edilerek denilebilir ki: Erzurum hükümdârı olan Gıyâseddîn Mes'ûd Hân 606 vak'asından dolayı Amasya'yı taht-ı nüfûzunda bulundurmak için Kayser Şâh'ı teşvîk ve irsâl ve müşârün-ileyhin Amasya'yı cebren işgâl etdiğini gören Selçûk Şâh, gayrete gelip tedârik eylediği tarafdârânıyla yeğeni Kayser Şâh'ı def' etmekle Amasya'da i'lân-ı istiklâl etdiği ve bu vâkı'ât esnâsında Amasya ricâlinden bir kısmının Konya'ya firâr ve ilticâ etdikleri zann olunur.
619 hudûdunda Amasya hükümdârı Selçûk Hân vefât etmekle şehzâdesi Celâleddîn Melikşâh pederinin makâmını işgâle kıyâm eylediyse de Kayser Şâh'ın şehzâdesi diğer Melikşâh hurûc ederek yek-diğeriyle uğraşdıkları esnâda Sultân Alâ'eddîn Keykubâd, Amasyalı Mübârizeddîn Behrâm Şâh'ı bir kuvve-i kâfiye ile Konya'dan irsâl ve Amasya ümerâsını celb ve emîrü's-sevâhil olan diğer Amasyalı Mübârizeddîn Halîfe (Halfet Gâzi) Alp'ı da Amasya vâlîliğine nasb ederek her ikisinin gayretiyle Amasya hükûmeti Konya'ya iltihâk olmuşdur. [354]
Günümüz Türkçesiyle
Eski Amasya hükümdarı Argun Han bin Şahenşah bin Mesud Han'ın oğludur. Yeğeni olan Simre hâkimi Kayser Şah'ın yönetiminden Amasya'yı alarak 616'da [1219-20] Amasya hükümdarı olmuştu. Gülşen-i Tevârîh'in kaydına göre bu iki şehzade birbiri ardınca Amasya'ya hâkim olmuşlardır. Amasya beylerinden vali Bedreddin Ebû Bekir, Mübârizeddin Behram, Tâceddin İbrahim, İmâdeddin Râmîn, Şemseddin Ahmed ile bilginlerinden Amasya kadısı Evhadeddin Mahmud, Mühezzebeddin Ali gibi tanınmış kişilerin 616'da Konya'da bulunmaları da bu iki şehzadenin birbiriyle uğraştıklarını sezdirmektedir.
Tarihlerin kaydından ve belgelerin verdiği bilgiden çıkarım yapılarak şöyle denilebilir: Erzurum hükümdarı Gıyâseddin Mesud Han, 606 olayı yüzünden Amasya'yı kendi nüfuzu altında tutmak için Kayser Şah'ı kışkırtıp göndermiş; adı geçenin Amasya'yı zorla işgal ettiğini gören Selçuk Şah, harekete geçip topladığı yandaşlarıyla yeğeni Kayser Şah'ı uzaklaştırarak Amasya'da bağımsızlığını ilan etmiştir. Bu olaylar sırasında Amasya ileri gelenlerinden bir kısmının Konya'ya kaçıp sığındıkları sanılmaktadır.
619 dolaylarında [1222] Amasya hükümdarı Selçuk Han ölünce oğlu Celâleddin Melikşah babasının makamını ele geçirmek için kalkıştı. Kayser Şah'ın oğlu olan öteki Melikşah da ortaya çıkıp birbirleriyle uğraşırlarken Sultan Alâeddin Keykubad, Amasyalı Mübârizeddin Behram Şah'ı yeterli bir askerî güçle Konya'dan gönderdi, Amasya beylerini yanına çağırdı ve kıyı komutanı olan öteki Amasyalı Mübârizeddin Halîfe (Halfet Gazi) Alp'i de Amasya valiliğine atadı. İkisinin çabasıyla Amasya hükümeti Konya'ya katılmış oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- yek-diğer: birbiri
- müte'âkib: art arda gelen
- ifhâm: sezdirme, düşündürme
- vesâ'ik: belgeler
- istidlâl: delil getirerek sonuç çıkarma
- taht-ı nüfûz: etki alanı
- müşârün-ileyh: adı geçen
- tarafdârân: yandaşlar
- def' etmek: uzaklaştırmak, savmak
- ilticâ: sığınma
- hurûc: ortaya çıkma, ayaklanma
- emîrü's-sevâhil: kıyılar emiri, kıyı komutanı
- iltihâk: katılma
Hüsameddin'in Dayandığı Belge
Hüsameddin'in 616'da Konya'da bulunan Amasyalı ileri gelenlere ilişkin tespiti, dipnotuna göre Sultan Keykâvus'un Konya'da düzenlenen 616 tarihli vakfiyesinde şahitler sırasında bu kişilerin anılmasına dayanır. İki şehzadenin birbirini izleyen çekişmesi sonucu belgelerden yapılmış bir çıkarımdır; Hüsameddin bunu "denilebilir" ve "sanılır" diyerek ihtiyatla sunar. Selçuk Şah, Argun Han, Kayser Şah ve iki Melikşah hakkında incelenen kaynaklarda ayrıca bilgi bulunmadı.
Amasya'nın Konya'ya Katılışı
Halîfet Gazi'nin Amasya valiliğine atanması, bugünkü araştırmalarda da 619 (1222) olarak verilir; bu bakımdan Hüsameddin'in 619 dolaylarını gösteren tarihi kaynaklarla uyuşur. Halîfet Gazi'nin ayrıntılı tanıtımı bir sonraki maddede yer alır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 340–341. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar