Basralıdır. Esbak Basra Vâlisi “Türk Ali Paşa” demekle meşhûr olan Amasyalı Seydî Beyzâde Ali Paşa’nın mahdûmudur. 1037 senesi şevvâlinin gurresinde Amasya sancağı beyi olduğu emri zilka’de evâilinde geldi.⁶³³ [55]
Zilka’de evâilinde Amasya’da ber-vech-i tekâ‘üd Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi olan esbak Şam Beylerbeyi Dizdârzâde Mehmed Paşa, Hüsrev Paşa’nın himmetiyle Mar’aş beylerbeyi olup, mirlivâlardan Mahmûd Paşalı Hasan Bey, evkâf-ı Sultâniyye mütevellîsi oldu. Bu esnada Şam Vâlisi Tayyar Mehmed Paşa yine Sivas vâlisi olup geldi.
1038 senesi gurre-i muharreminde Kadı Abdülcelîl Efendi’nin müddet-i örfiyyesi bitdiğinden Şeyh Muharrem Efendizâde Mehmed Efendi, Amasya kadısı oldu. Bunun birâderi Mustafa Efendi, Hüsrev Paşa’nın imâmı etbâ‘ının ma‘lûmu idi.
Saferin on üçünde Sivas Vâlisi Tayyar Mehmed Paşa, Erzurum Vâliliği’ne tâyin edilip yeniçeri ağalığından ma‘zûl olan Bolulu Halil Ağa, Sivas beylerbeyi oldu. Buna “Demir Kazık” denirdi.
Hüsrev Paşa, Erzurum’da ilân-ı isyân eden Abaza Mehmed Paşa’yı istima‘na mecbûr eylediğinden bu muhârebelerde yararlıkları sebk eden Gürcistan ümerâsından Mağra ve Mehmed Bey’e Karaman Eyâleti ve büyük oğlu Hüftâdî Ahmed Bey’e de Amasya emâreti tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Basralıdır. Eski Basra Valisi, "Türk Ali Paşa" diye ünlü Amasyalı Seydî Beyzâde Ali Paşa'nın oğludur. 1037 [1627-28] yılı şevvalin ilk günü Amasya sancakbeyi olduğuna dair emir zilkade başlarında geldi.
Zilkade başlarında, Amasya'da emekli olarak oturan ve Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi olan Şam eski Beylerbeyi Dizdarzâde Mehmed Paşa, Hüsrev Paşa'nın yardımıyla Maraş beylerbeyi oldu; mirlivalardan Mahmud Paşalı Hasan Bey de padişah vakıflarının mütevellisi oldu. Bu sırada Şam Valisi Tayyar Mehmed Paşa yine Sivas valisi olarak geldi.
1038 [1628-29] yılı muharrem başında Kadı Abdülcelîl Efendi'nin görev süresi bittiğinden Şeyh Muharrem Efendizâde Mehmed Efendi Amasya kadısı oldu. Bunun kardeşi Mustafa Efendi, Hüsrev Paşa'nın imamı ve yakınları tarafından tanınan biriydi.
Saferin on üçünde Sivas Valisi Tayyar Mehmed Paşa Erzurum Valiliği'ne atandı. Yeniçeri ağalığından alınan Bolulu Halil Ağa Sivas beylerbeyi oldu. Buna "Demir Kazık" denirdi.
Hüsrev Paşa, Erzurum'da isyan eden Abaza Mehmed Paşa'yı sözünü dinlemeye zorlayınca, bu savaşlarda yararlılıkları görülen Gürcistan beylerinden Mağra ve Mehmed Bey'e Karaman Eyaleti, büyük oğlu Hüftâdî Ahmed Bey'e de Amasya beyliği verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ber-vech-i tekâ'üd: emekli olarak
- müddet-i örfiyye: kadılık görev süresi
- ma'zûl: görevden alınmış
- emâret: beylik, yöneticilik
- istima': söz dinleme, dinleme
- ümerâ: beyler, emirler
Hüsameddin'in Aktardığı Telhis
Hüsameddin, sayfa altındaki notta, Mehmed Bey'in atanmasıyla ilgili Hüsrev Paşa'nın padişaha sunduğu özetin (telhis) taslağını Ahkâm Defteri'nden aynen aktardığını yazar. Buna göre Amasya sancağı, eskiden Basra'da Kaban sancak beyi olan Mehmed Bey'e verilmiştir; Mehmed Bey Basra'dan gelip İstanbul'a birkaç kez gidip gelmiş, padişah yolunda hizmet etmiş ve Basra'dan asker göndermiştir. Telhisin tarihi şevval başı, emrin yazıldığı gün ise 4 Zilkade 1037 olarak kayıtlıdır. Belge, atamanın seferdeki hizmet gerekçesiyle yapıldığını gösterir. Başka kaynaklarda bu telhise ve Mehmed Bey'in Basra'daki görevine dair bilgiye rastlanmadı.
Hüsrev Paşa'nın Tokat Konaklaması ve Atamalar
Mehmed Bey'in atanması, bir önceki maddede anlatılan Tokat konaklamasının sonucudur. Hüsrev Paşa, Halil İnalcık'ın aktardığına göre Haziran 1628'de Tokat'a ulaşmış, yedi hafta kalmış ve oradan Erzurum'a yürüyerek Abaza Paşa'yı kuşatmıştır. Kuşatma 6 Eylül 1628'de başlamış, Abaza Paşa 22 Eylül 1628'de teslim olmuştur. Hüsameddin'in "muharebeler" dediği harekât işte budur.
Şam, Sivas ve Erzurum Valileri
Abdülkadir Özcan'a göre Tayyar Mehmed Paşa Safer 1037'de (Ekim 1627) Şam beylerbeyi, Muharrem 1038'de (Eylül 1628) Abaza'nın yerine Erzurum beylerbeyi olmuştur. Hüsameddin, Tayyar'ın "Şam Valisi iken yine Sivas valisi olup geldiğini" yazar. Tayyar Mehmed Paşa maddesinde ise Şam'dan Sivas'a dönüş geçmez; yerine Erzurum görevi anılır. Bu farkı açıklayan başka kaynak bulunamadı. Bolulu Halil Ağa ("Demir Kazık") için de başka kaynakta bilgi bulunamadı.
Mağra ve Hüftâdî Ahmed Bey
Gürcistan beylerinden "Mağra" olarak anılan kişinin kimliği belirsizdir. Hâfız Ahmed Paşa maddesinde 1625 yılında Gürcü hâkimi "Magrav"dan söz edilir; iki adın aynı kişiye ait olup olmadığı doğrulanamadı. Hüftâdî Ahmed Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 555. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar