Erzurumludur. Dirâyet ve şecâatiyle Abaza Paşa’nın teveccühâtını kazanmış bir zaîm idi. 1032 senesi şevvâlinin onuncu günü Abaza Paşa tarafından Amasya sancağı beyi oldu. Şa’bân Ağa, kethüdâyeri olarak kaldı. Fakat Kadı Hacı Ramazân Efendi’nin yerine Hayreddînzâde İbrâhim Efendi Amasya kadısı oldu.
Abaza Paşa’nın maiyetinde bulunan Amasyalı sipâhilerin bir hayrı olmak üzere gerek Abaza Paşa ve gerek maiyeti olan sekbânlar, Amasya’da oldukça [43] sâkinâne oturdular. Bir hafta sonra Amasya’dan kalkıp Çorum’a, buradan Çankırı’ya gitdiler.
Zilka’denin on dördüncü günü Deli Sultân Mustafa’nın ikinci defa hal‘iyle yeğeni Dördüncü Sultân Murâd Hân Osmanlı tahtına cülûs etdi. Fakat Abaza Paşa’nın hurûc ve ihtilâli, merkez-i saltanatı ve ricâl-i devleti fevkalâde telâşa düşürmüşdü.
Zilhiccede Amasya Müftüsü Dursunzâde Mehmed Efendi, Konya mollalığına nakledildiğinden yerine Amasya ulemâsından Torumtây Müderrisi Tâceddîn Efendi Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu.
1033 senesi gurre-i muharreminde Sarây-ı Hümâyûn baltacılarından sipâhilikle ihrâc edilen Hakâlalı Mûsâ Bey Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellisi olarak Amasya’ya geldi. Muharremin ikisinde Yörgüç Paşa Mütevellîsi Hüseyin Bey’in ref‘inden otuzuncu bölükte mukayyed sipâhi Himmet oğlu Osmân Ağa Yörgüç Paşa mütevellîsi oldu.
Ba‘dehû nakîb es-Seyyid Sâfî Mustafa Efendi azl edilip evlâd-ı Rifâiyye’den Lâdikli es-Seyyid eş-Şeyh Ahmed Efendi nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı ve el-Hâc Mustafa Ağa da ref‘ edilip Niyâz oğlu Ali Bâlî Çelebi şehir kethüdâsı oldu.
Bu esnada yeniçeri ağası Lâdikli Kurd Ağazâde Bayram Ağa vezâretle kubbe-nişîn oldu. Yine gurre-i muharremde Kadı İbrâhim Efendi yerine Hakâlalızâde es-Seyyid Mehmed Bahâeddîn Efendi Amasya kadısı ve muharreminin on ikisinde el-Hâc Abdî Ağa yine evkâf-ı Sultâniyye mütevellîsi olup [44] Hakâlalı Mûsâ Bey açıkta kaldı.
Rebîülevvel gurresinde Kadı es-Seyyid Mehmed Bahâeddîn Efendi, Hakâla ve Lâdik’e gitdiğinden Himmetzâde el-Hâc Süleyman Efendi Amasya nâibi oldu. Çünkü Hakâla’da medfûn olan es-Seyyid Necmeddîn Yahyâ er-Rifâî Evkâfı’yla cedd-i a‘lâsı olan Lâdik’de medfûn sâhibü’l-hâl es-Seyyid Ahmed el-Kebîr er-Rifâî Evkâfı’nın tevliyeti evlâd-ı Rifâiyye arasında nizâ‘ uyandırmışdı.
Fakat Abaza Mehmed Paşa’nın gitdikçe büyüyen bir cemiyet ve büyüdükçe her tarafta dehşet veren bir kuvvetle Ankara’ya vusûlü ve Üsküdar’a müteveccihen hareket edeceği haberi İstanbul’u fenâ tedhîş etmiş, yeniçerileri ürkütmüş, Sultân Murâd’ı sinirlendirmişdi.
Cumâdelûlâda sadrâzam ve serdâr-ı ekrem olan Çerkes Mehmed Paşa, mühim bir kuvvet tedârik ederek şa’bân evâilinde Abaza Paşa aleyhine Üsküdar’dan hareket etdi. Bunu haber alan Abaza Paşa’nın biraz cür’eti kırıldı. Türkmenler’den istimdât etmek üzere Kayseriyye tarafına hareket ve her taraftan istimdât ederek bütün sipâhileri ve avenesini harbe davet etdi.
1033 senesi şevvâlinde Amasya Beyi Genç Osmân Bey, bu davet üzerine Amasya kethüdâyeri olan el-Hâc Abdünnebî Ağa’yı Amasya mütesellimi nasb ederek maiyetiyle beraber Abaza Paşa ordusuna gidip iltihâk etdi.
Zilka’de evâilinde Serdâr Çerkes Mehmed Paşa’nın ordusuyla âsi Abaza Mehmed Paşa’nın ordusu, Kayseriyye Sahrası’nda karşılaşdı. [45] Yeniçeri ağası Bosnalı Hüsrev Ağa’nın kumandasında bulunan yeniçeriler, pek fedâkârâne harb ederek her iki taraftan çok insanlar kırıldı.
Lâkin Abaza ordusunda bulunan Tayyar Mehmed Paşa, maiyetinde bulunan kuvve-i askeriyyesini mümkün olduğu kadar muhârebeden esirgiyordu. Bu esnada bir fırsatını bulup Çerkes Murtezâ Paşa ile birlikte Serdâr Mehmed Paşa’nın ordusuna iltihâk ederek Abaza ordusuna hücûm etdi.
Tayyar Mehmed Paşa’nın bu ânî hücûmu Abaza ordusunu târumâr etdi. Abaza Paşa kaçıp Erzurum’a can attı. Abaza’nın inhizâmı üzerine Sivas Eyâleti yine Tayyar Mehmed Paşa’ya ve Amasya sancağı da sâbık Musul beylerbeyi Ahmed Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Erzurumludur. Cesareti ve yiğitliğiyle Abaza Paşa'nın teveccühünü kazanmış bir zaimdi (büyük tımar sahibi sipahi). 1032 [1623] yılı şevval ayının onuncu günü Abaza Paşa tarafından Amasya sancakbeyi oldu. Şaban Ağa, sancakbeyinin kâhyası olarak görevinde kaldı. Ancak Kadı Hacı Ramazan Efendi'nin yerine Hayreddînzâde İbrahim Efendi Amasya kadısı oldu.
Abaza Paşa'nın maiyetinde bulunan Amasyalı sipahilere bir yararı dokunsun diye, hem Abaza Paşa hem de maiyetindeki sekbanlar (tüfekli taşra askerleri) Amasya'da oldukça sakin bir biçimde oturdular. Bir hafta sonra Amasya'dan kalkıp Çorum'a, oradan Çankırı'ya gittiler.
Zilkade'nin on dördüncü günü, Deli Sultan Mustafa ikinci kez tahttan indirilince yeğeni Dördüncü Sultan Murad Han Osmanlı tahtına oturdu. Ama Abaza Paşa'nın baş kaldırması ve isyanı, saltanat merkezini ve devlet ricalini son derece telaşa düşürmüştü.
Zilhicce ayında Amasya Müftüsü Dursunzâde Mehmed Efendi Konya mollalığına nakledildiği için yerine Amasya ulemasından Torumtay Müderrisi Tâceddîn Efendi Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu.
1033 [1623-24] yılının muharrem ayının ilk günü, Saray-ı Hümâyun baltacılarından sipahilikle dışarı çıkarılan Hakâlalı Musa Bey, Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi olarak Amasya'ya geldi. Muharremin ikisinde Yörgüç Paşa vakfının mütevellisi Hüseyin Bey'in görevden alınması üzerine, otuzuncu bölükte kayıtlı sipahi Himmet oğlu Osman Ağa Yörgüç Paşa mütevellisi oldu.
Daha sonra nakîb Seyyid Sâfî Mustafa Efendi görevden alındı; Rifâî ocağından Lâdikli Seyyid Şeyh Ahmed Efendi seyyidlerin ve şeriflerin başkanlığı (nakîbü'l-eşrâf) görevine kaymakam oldu. El-Hâc Mustafa Ağa da görevden alınıp Niyaz oğlu Ali Bâlî Çelebi şehir kethüdası oldu.
Bu sırada yeniçeri ağası Lâdikli Kurd Ağazâde Bayram Ağa vezirlik rütbesiyle kubbealtı veziri oldu. Yine muharrem başında Kadı İbrahim Efendi'nin yerine Hakâlalızâde Seyyid Mehmed Bahâeddîn Efendi Amasya kadısı oldu. Muharremin on ikisinde el-Hâc Abdî Ağa yeniden padişah vakıflarının mütevellisi oldu, Hakâlalı Musa Bey de açıkta kaldı.
Rebîülevvel ayının başında Kadı Seyyid Mehmed Bahâeddîn Efendi Hakâla ve Lâdik'e gittiği için Himmetzâde el-Hâc Süleyman Efendi Amasya naibi (kadı vekili) oldu. Çünkü Hakâla'da yatan Seyyid Necmeddîn Yahyâ er-Rifâî'nin vakıfları ile onun büyük dedesi olan, Lâdik'te yatan, hâl sahibi Seyyid Ahmed el-Kebîr er-Rifâî'nin vakıflarının mütevelliliği, Rifâî evlatları arasında anlaşmazlık çıkarmıştı.
Fakat Abaza Mehmed Paşa'nın gittikçe büyüyen bir topluluk ve büyüdükçe her yana korku salan bir kuvvetle Ankara'ya ulaştığı ve Üsküdar'a doğru harekete geçeceği haberi İstanbul'u fena halde korkutmuş, yeniçerileri ürkütmüş, Sultan Murad'ı sinirlendirmişti.
Cemaziyelevvel ayında sadrazam ve başkomutan olan Çerkes Mehmed Paşa önemli bir kuvvet hazırlayarak şaban ayının başlarında Abaza Paşa'ya karşı Üsküdar'dan hareket etti. Bunu haber alan Abaza Paşa'nın cesareti biraz kırıldı. Türkmenlerden yardım istemek üzere Kayseri tarafına gitti; her yandan yardım isteyerek bütün sipahileri ve yandaşlarını savaşa çağırdı.
1033 yılı şevvalinde Amasya Beyi Genç Osman Bey, bu çağrı üzerine Amasya kethüdâyeri (sancakbeyinin kâhyası) olan el-Hâc Abdünnebî Ağa'yı Amasya mütesellimi (sancakbeyi vekili) olarak atayıp maiyetiyle birlikte Abaza Paşa'nın ordusuna gidip katıldı.
Zilkade başlarında Başkomutan Çerkes Mehmed Paşa'nın ordusuyla isyancı Abaza Mehmed Paşa'nın ordusu Kayseri Ovası'nda karşılaştı. Yeniçeri ağası Bosnalı Hüsrev Ağa'nın komutasındaki yeniçeriler çok fedakârca savaştı ve iki taraftan da çok insan öldü.
Ne var ki Abaza ordusunda bulunan Tayyar Mehmed Paşa, yanındaki askerleri savaştan olabildiğince esirgiyordu. Bu sırada fırsatını bulup Çerkes Murtaza Paşa ile birlikte Başkomutan Mehmed Paşa'nın ordusuna katıldı ve Abaza ordusuna saldırdı.
Tayyar Mehmed Paşa'nın bu ani saldırısı Abaza ordusunu darmadağın etti. Abaza Paşa kaçıp Erzurum'a sığındı. Abaza'nın yenilmesi üzerine Sivas Eyaleti yine Tayyar Mehmed Paşa'ya, Amasya sancağı da Musul eski beylerbeyi Ahmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- zaîm: yıllık geliri yüksek tımar sahibi sipahi
- kethüdâyeri: sancakbeyinin kâhyası, yardımcısı
- mütesellim: sancakbeyinin yerine bakan vekil
- sekbân: eyalet valilerinin tuttuğu, tüfekli, ücretli asker
- mütevelli: bir vakfın yöneticisi
- kubbe-nişîn: Divan'da kubbenin altında oturan, yani vezirlik rütbesi taşıyan kişi
- nakîbü'l-eşrâf: Hz. Peygamber soyundan gelenlerin kayıtlarını tutan ve onlara başkanlık eden görevli
- nâib: kadının yerine bakan yardımcı
- gurre: ayın ilk günü; evâil: ayın başları; evâsıt: ayın ortaları
- hurûc: baş kaldırma, isyan
- tevcîh: bir görevi birine verme
Abaza Ayaklanması ve Amasya
Maddedeki olayların arkasında Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa'nın isyanı vardır. Abaza, Halep'te ayaklanan Canbolatoğlu'nun hazinedarıyken yakalanmış, yeniçeri ağası Halil Ağa'nın araya girmesiyle bağışlanmış, sonra Maraş ve Erzurum beylerbeyiliklerine yükselmişti (1621). Genç Osman'ın öldürülmesinin ardından yeniçerileri "padişah katili" ilan etti, çevresine topladığı sekbanlarla Erzurum'da yeniçerileri öldürmeye girişti. Kısa sürede yanına otuz bin kadar kişi toplayarak Şebinkarahisar ve Sivas'ı aldı, Ankara'yı kuşattı. Bu yüzden Hüsameddin'in sıraladığı Amasya valileri, kadıları ve müftüleri Abaza'nın ve onu bastırmaya çalışanların gölgesinde görev yapmıştır.
Amasya sancağı bu yıllarda isyancı tarafın elindeydi. Hüsameddin'in verdiği bilgiye göre Genç Osman Bey, Abaza Paşa tarafından atanmış, hükümet Abaza'yı bastırdıktan sonra ise sancak yeni bir beye verilmiştir. Genç Osman Bey'in kimliğine ve sonraki hayatına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kayseri Muharebesi ve Tayyar Mehmed Paşa
Metindeki savaş, ansiklopedilerde 22 Zilkade 1033 (5 Eylül 1624) tarihli Kayseri çevresi muharebesi olarak geçer. Hüsameddin muharebeyi "zilkade başlarına" koyar; ansiklopedi maddeleri ise tarihi ayın yirmi ikisi olarak verir. Aradaki fark, rivayetlerin ya da ordunun sahaya iniş ve çarpışma günlerinin farklı sayılmasından kaynaklanıyor olabilir. Abaza maddesi hükümet ordusunun başında Sadrazam Hâfız Paşa'yı anar. Hüsrev Paşa ve Tayyar Mehmed Paşa maddeleri ile Hüsameddin ise Çerkes Mehmed Paşa'yı gösterir. Hâfız Ahmed Paşa'nın sadrazamlığı, Çerkes Mehmed Paşa'nın 1625 başında ansızın ölümüyle başladığından, Hüsameddin'in anlatımı daha tutarlı görünür.
Savaşın dönüm noktası Tayyar Mehmed Paşa'nın karşı tarafa geçişidir. Abdülkadir Özcan'ın yazdığı biyografiye göre Tayyar, Halep valiliğinden sonra 1622'de Sivas beylerbeyi olmuş, Sivas'ı Abaza'dan kurtarmış, sonra Abaza'yı hediyelerle karşılayıp yanında göründüğü hâlde ordugâhta tutuklanmış ve serbest bırakılmıştı. Aynı madde, Tayyar'ın Lâdikli Yeni Bey ailesinden geldiğinin nakledildiğini belirtir ve bu bilgiyi Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ne dayandırır. Yani Abaza'yı bozguna uğratan paşanın ailesinin Amasya'daki Lâdik'ten geldiği nakledilir. Tayyar Mehmed Paşa daha sonra Erzurum, Diyarbekir valiliklerinde bulundu ve 1638'de Bağdat kuşatması sırasında sadrazamlığa getirildi; aynı kuşatmada öldü.
Yeniçeri Ağası Hüsrev
Muharebede yeniçerilere komuta eden Bosnalı Hüsrev Ağa, bir sonraki maddelerde önemli rol oynayan Hüsrev Paşa'dır. Halil İnalcık'a göre Hüsrev, Abaza'nın isyanı sürerken, Muharrem 1033'te yeniçeri ağalığına getirilmiş ve bu savaşta gösterdiği yararlılıkla öne çıkmıştır.
Yönetici Değişiklikleri
Madde, ardı ardına gelen kadı, müftü ve mütevelli değişikliklerini ayrıntılı sayar. Birkaç ay içinde iki sancakbeyi, üç kadı ve iki müftü görev almış, vakıf mütevellilikleri de el değiştirmiştir. Padişah değişikliğinin ve Abaza isyanının yarattığı karışıklık, taşrada da bu sık görev değişikliğine yansımıştır. Rifâî ocağı mensupları arasında Hakâla ve Lâdik vakıflarının mütevelliliği yüzünden çıkan anlaşmazlık ise kadıyı bir süre Amasya dışına çıkarmıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 550–551. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkadir Özcan, "Tayyar Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, Ek-2, 2019. https://islamansiklopedisi.org.tr/tayyar-mehmed-pasa
- Halil İnalcık, "Hüsrev Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 19, 1999. https://islamansiklopedisi.org.tr/husrev-pasa
- "Abaza Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 1. https://islamansiklopedisi.org.tr/abaza-pasa
- "Hâfız Ahmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hafiz-ahmed-pasa