AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · ONUNCU FASIL · ÜÇÜNCÜ DEVRE-İ TÂRİHİYYE

İskender Bey

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 4. Cilt, s. 553–554 • Hazırlayan: Doç. Dr. Hicabi GÜLGEN

Özgün Metin

Köprülüdür. Beylerbeyilerden Köprülü Yûsuf Paşa’nın mahdûmudur. 1035 senesi şa’bânının on birinci günü Amasya sancağı beyi olup tarafından yeniçeri oğlu el-Hâc Abdünnebi Ağa, Amasya mütesellimi ve zu‘amâdan Mahmûd Paşalı Hasan Bey de Amasya alaybeyi oldu.

Şa’bânın yirmi sekizinde Köprülü Yûsuf Ağa, ikinci defa evkâf-ı Sultâniye mütevellîsi olduysa da iki gün sonra, ya’nî ramazânın [51] gurresinde Dimetokalı Ali Ağa’nın ibkâsı emri İstanbul’dan geldi.

Şevvâlde Mütesellim Hacı Abdünnebi Ağa, erzâk ve kuvve-i askeriyye sevk îsâline me’mûren Irak tarafına gidip sipâhi kethüdâsı Şa’bân Ağa yine mütesellim kâ’im-makâmı ve İstanbul’da Amasyalı Bayram Efendizâde Hasan Efendi, Anadolu kazaskeri oldu.

Bu esnada Beyler Sarayı ağası Süleyman Ağa, Aşağı Pirler’in önündeki Kemal Paşa Türbesi kubbesinin kurşunlarını bostancılara sökdürüp sattığı bilmuhâkeme sabit olduğundan derhal azl edilerek tazmin ve hapse mahkûm ve yerine Hüseyin Ağa, saray ağası oldu.

Bu sene muharreminde Sultân Bâyezîd Câmii Hatîbi Kadızâde Mustafa Efendi vefât edib yerine yeğeni Hâfız Abdurrahman Efendi hatîb oldu. Sulehâ-yı ulemâdan Yörgüç Paşa Câmii müezzini Muhyiddîn Efendi de vefât etdi. Amasyalı Aydın Ağa, Mısır Vâlisi Vezîr Bayram Paşa’nın himmetiyle bu sene Habeş beylerbeyi oldu.

1036 senesi muharreminde Amasya mütesellimi ve kethüdâyeri Şa’bân Ağa, kadısı es-Seyyid Mehmed Efendi, müftüsü Ferrûh Efendi, nakîbi Lâdikli es-Seyyid eş-Şeyh Ahmed Efendi, alaybeyi Hasan Bey, yeniçeri serdârı Üçüncü Hüseyin Ağa, şehir kethüdâsı Ali Bâlî Çelebi, kal’a-i bâlâ dizdârı Doğan Bey idi.

Safer gurresinde kadının müddet-i örfiyyesi hitâma erdiğinden Çavuşzâde el-Hâc Mehmed Efendi yine Amasya kadısı ve tarafından Himmetzâde [52] el-Hâc Süleyman Efendi, Amasya nâibi oldu. Şa’bân evâilinde Alaybeyi Hasan Bey mirlivâ olup yerine Kal’a-i Bâlâ Dizdârı Doğan Bey, Amasya alaybeyi ve Ömer Bey de kale dizdârı oldu.

Zilka’de gurresinde sâbık Şam beylerbeyi Amasyalı dizdârzâde Mehmed Paşa, Sultân Bâyezîd evkâfı mütevellîsi olup Amasya’ya geldi. Zilka’de evâsıtında Amasya Müftüsü Ferrûh Efendi’nin de azliyle Halfet Müderrisi Alevî Köylü Bayram Efendizâde el-Hâc Hızır Efendi, Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu.

Zilhiccede Sivas Vâlisi Tayyar Mehmed Paşa, Şam Eyâletine nakledilip Şam Beylerbeyi Küçük Ahmed Paşa, Sivas vâlisi olup geldi. Bu sene meşâyih-i meşhûreden Havzalızâde es-Seyyid Celâleddîn Mehmed Efendi vefât etdi. Buna “Büyük Celal Efendi” denirdi. Mahdûmu es-Seyyid Yûsuf Çelebi yerine kâim oldu.

1037 senesi muharreminde Amasya Mütesellimi Şa’bân Ağa, sipâhi kethüdâsı Köprülü Mehmed Ağa, şehir kethüdâsı el-Hâc Osmân Ağa idi. Fakat Mirlivâ İskender Bey’in Irak Seferi’nde me’mûriyeti temâdî eylediğinden tebdîl edilip Amasya sancağı ordu defterdârı ve nişancısı olan Osmân Paşa’ya tevcîh edildi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Beylerbeylerinden Köprülü Yusuf Paşa'nın oğludur. 1035 [1625-26] yılı şabanının on birinci günü Amasya sancakbeyi oldu. Kendi adına yeniçeri oğlu el-Hâc Abdünnebi Ağa'yı Amasya mütesellimi (sancakbeyi vekili), zeametli sipahilerden Mahmud Paşalı Hasan Bey'i de Amasya alaybeyi olarak atadı.

Şabanın yirmi sekizinde Köprülü Yusuf Ağa ikinci kez padişah vakıflarının mütevellisi olduysa da iki gün sonra, yani ramazanın ilk günü, Dimetokalı Ali Ağa'nın görevde bırakılması emri İstanbul'dan geldi.

Şevvalde Mütesellim Hacı Abdünnebi Ağa erzak ve asker sevk etmekle görevlendirilerek Irak tarafına gitti. Sipahi kethüdası Şaban Ağa yine mütesellim kaymakamı oldu. İstanbul'da Amasyalı Bayram Efendizâde Hasan Efendi Anadolu kazaskeri oldu.

Bu sırada Beyler Sarayı ağası Süleyman Ağa'nın, Aşağı Pirler'in önündeki Kemal Paşa Türbesi'nin kubbesindeki kurşunları bostancılara söktürüp sattığı, mahkemede kanıtlandığından hemen görevden alındı; zararı ödemeye ve hapse mahkûm edildi. Yerine Hüseyin Ağa saray ağası oldu.

Bu yıl muharremde Sultan Bayezid Camii hatibi Kadızâde Mustafa Efendi ölüp yerine yeğeni Hâfız Abdurrahman Efendi hatip oldu. Salih âlimlerden Yörgüç Paşa Camii müezzini Muhyiddîn Efendi de öldü. Amasyalı Aydın Ağa, Mısır Valisi Vezir Bayram Paşa'nın yardımıyla bu yıl Habeş beylerbeyi oldu.

1036 [1626-27] yılı muharreminde Amasya'nın mütesellimi ve kethüdâyeri Şaban Ağa, kadısı Seyyid Mehmed Efendi, müftüsü Ferrûh Efendi, nakîbi Lâdikli Seyyid Şeyh Ahmed Efendi, alaybeyi Hasan Bey, yeniçeri serdarı Üçüncü Hüseyin Ağa, şehir kethüdası Ali Bâlî Çelebi, yukarı kale (Kal'a-i Bâlâ) dizdarı Doğan Bey idi.

Safer ayının başında kadının görev süresi sona erdiğinden Çavuşzâde el-Hâc Mehmed Efendi yine Amasya kadısı oldu; onun adına Himmetzâde el-Hâc Süleyman Efendi Amasya naibi oldu. Şaban başlarında Alaybeyi Hasan Bey mirlivâ (sancakbeyi) oldu; yerine yukarı kale dizdarı Doğan Bey Amasya alaybeyi, Ömer Bey de kale dizdarı oldu.

Zilkade başında Şam eski beylerbeyi, Amasyalı dizdarzâde Mehmed Paşa, Sultan Bayezid vakıflarının mütevellisi olup Amasya'ya geldi. Zilkade ortasında Amasya Müftüsü Ferrûh Efendi de görevden alındı; Halfet Müderrisi Alevî Köylü Bayram Efendizâde el-Hâc Hızır Efendi Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi oldu.

Zilhiccede Sivas Valisi Tayyar Mehmed Paşa Şam Eyaleti'ne nakledilip Şam Beylerbeyi Küçük Ahmed Paşa Sivas valisi olarak geldi. Bu yıl, ünlü şeyhlerden Havzalızâde Seyyid Celâleddîn Mehmed Efendi öldü. Ona "Büyük Celal Efendi" denirdi. Oğlu Seyyid Yusuf Çelebi yerine geçti.

1037 [1627-28] yılı muharreminde Amasya Mütesellimi Şaban Ağa, sipahi kethüdası Köprülü Mehmed Ağa, şehir kethüdası el-Hâc Osman Ağa idi. Ancak Mirlivâ İskender Bey'in Irak Seferi'ndeki görevi uzadığından değiştirilip Amasya sancağı ordu defterdarı ve nişancısı olan Osman Paşa'ya verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • alaybeyi: sancaktaki sipahilerin komutanı
  • zu'amâ: zeamet sahibi, yüksek gelirli sipahiler
  • mütesellim kâ'im-makâmı: mütesellimin vekili
  • kazasker: ordu kadısı; yargı ve ilmiye işlerinin üst düzey yöneticisi
  • bostancı: saray bahçelerine bakan, aynı zamanda güvenlik işlerinde de kullanılan görevli
  • bilmuhâkeme sabit: mahkemede kanıtlanmış
  • müddet-i örfiyye: kadılık görev süresi (genellikle bir yıl)
  • dizdâr: kale komutanı
  • mirlivâ: sancakbeyi rütbesi
  • nakîb: Peygamber soyundan gelenlerin başkanı
  • ordu defterdârı ve nişancı: seferdeki ordunun mali işlerine bakan ve belgeleri tuğralayan görevli

Sancakbeylerinin Hızlı Değişimi

Aynı sayfalarda dört sancakbeyi arka arkaya görünür: Ahmed Paşa, Mehmed Bey, İskender Bey ve Osman Paşa. Bu hızlı değişim, dönemin yönetim sorununu gösterir. Metinden anlaşıldığı kadarıyla sancakbeyleri sefer işleriyle kentten uzakta bulunuyor, sancağı mütesellimler yönetiyordu. Hüsameddin 1036 başında kente dair bir döküm verir: mütesellim, kadı, müftü, nakîb, alaybeyi, yeniçeri serdarı, şehir kethüdası ve kale dizdarı. Aynı yılın içinde bunlardan kadı, müftü ve alaybeyi değişmiştir.

İskender Bey ve Köprülü Yusuf Paşa

Metin İskender Bey'in babası olarak beylerbeyi Köprülü Yusuf Paşa'yı gösterir. Bu iki isme dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin İskender Bey'in 1037'de Irak Seferi'ndeki görevinin uzaması yüzünden değiştirildiğini yazar. Bu sırada Bağdat kuşatması 3 Temmuz 1626'da kaldırılmış, Hâfız Ahmed Paşa 1 Aralık 1626'da sadaretten alınmış, yerine Kayserili Halil Paşa ikinci kez sadrazam olmuştu. Halil Paşa, Abaza'yı cezalandırmak için Erzurum üzerine yürüdü; kale döver topların yetersizliği ve şiddetli kış yüzünden geri dönmek zorunda kaldı.

Kemal Paşa Türbesi

Beyler Sarayı ağası Süleyman Ağa'nın "Aşağı Pirler önündeki Kemal Paşa Türbesi"nin kubbesinden kurşun söktürüp satması, vakıf yapılarının görevlilerce nasıl zarar görebildiğini gösteren bir olaydır. Pîrler, Amasya'da Yakub Paşa Tekkesi'nin de bulunduğu semttir. Bu türbenin bugünkü durumu ya da adı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Büyük Celal Efendi

Havzalızâde Seyyid Celâleddîn Mehmed Efendi'nin "Büyük Celal Efendi" lakabıyla anıldığı, oğlu Yusuf Çelebi'nin yerine geçtiği Hüsameddin'den öğrenilir. Başka kaynaklarda bu şeyhe dair bilgiye rastlanmadı.

Tayyar Mehmed Paşa'nın Şam Görevi

Hüsameddin, Tayyar Mehmed Paşa'nın Sivas'tan Şam'a nakledilmesini zilhicce 1036'ya yerleştirir. Abdülkadir Özcan'ın biyografisine göre Tayyar Mehmed Paşa, Safer 1037'de (Ekim 1627) Şam beylerbeyiliğine tayin edilmiştir. İki tarih arasında yaklaşık bir iki aylık bir fark vardır; tayin kararının alındığı gün ile göreve fiilen başlama günü ayrı sayılmış olabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 553–554. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

4. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.