Amasyalıdır. Yüzbaşıoğlu demekle meşhûrdur. [155] Karakulak Mustafâ Paşazâde yüzbaşı Alî Bey'in torunu ve Amasya serdârı Yüzbaşıoğlu Mustafâ Ağa'nın oğlu olduğu ocak defterlerinden anlaşıldı. 1204 muharremi ibtidâsında Amasya muhassılı oldu.
Amasya sancağı hâsları geçen yıllara nisbetle değerinden fazlaya iltizâm edilmiş olduğundan halka tarh edilen rüsûm oldukça ağırdı. Bununla berâber Canikli Oğulları'nın ve etbâ'ının mezâliminden kurtulmuş olan sancak halkı buna memnûn oldu.
Saferde Rus harbinde yararlığı görülen Amasya serdengeçdileri ağası Kulçakoğlu Mustafâ Ağa turnacıbaşılık pâyesiyle başbuğ ve müte'âkiben Amasya a'yânından Yenicelizâde Hacı Ahmed Ağa mîr-i mîrânlıkla Tutrakan muhâfızı oldu.
Rebî'ulevvelde Abdullâh Vecîh Efendi fetvâdan azl ile Dizdâroğlu Hacı Hüseyin Efendi Amasya müftüsü oldu. Çorum mutasarrıfı ve ber-vech-i mâlikâne Mecidözü muhassılı Avkatlı Fındık Mustafâ Paşa, harb yerinden kaçıp Mecidözü'ne geldiği haber alındıkda fermânlı olup Amasya muhassılı Mehmed Emîn Ağa tarafından tutularak i'dâm edildi.
Bunun i'dâmını işiden Püsküllü Oğulları da perîşân olup gizlendikleri yerlerde birer birer [156] basılıp kimi i'dâm kimi de gizlendiği evlerle berâber ihrâk edilerek Amasya'nın püsküllü belâsı da mündefi' oldu.
Fındık Paşazâde Süleymân Bey Amasya'ya getirilip eşkıyânın tenkîl ve istîsâlinde hizmeti geçen Millîoğlu Süleymân Bey Mecidözü voyvodası oldu. Avkatlı Oğulları ortadan kaldırıldı.
Rebî'ulâhirde Köprülü Hacı Paşazâde Mehmed Emîn Bey Amasya alaybeyi olup geldi. Köprü a'yânından Ulu Ya'kûboğlu Hacı Ömer Bey Köprü voyvodası ve Zaralıoğlu Receb Bey de vezâretle Sivâs vâlîsi oldu.
Cemâziyelevvelde büyük müderrislerden Hasan Efendi kadı olup tarafından Şerîf Efendizâde İbrâhim Efendi Amasya nâ'ibi oldu. Bu ayda Mahmûd Çelebi Tekkesi şeyhi Hacı Mustafâ Efendi vefât edip yerine oğlu Şeyh Abdullâh Efendi geçdi.
Receb evâ'ilinde şeyhu'l-kurrâ Hacı İbrâhîm Cû'î Efendi'nin tilmîz ve dâmâdı şeyhu'l-kurrâ Hâfız Hasan Efendi ve zilka'dede esnâf şeyhi Hacı Alî Efendi vefât edip oğlu İbrâhim Efendi esnâf şeyhi ve müftü Hüseyin Efendi de fetvâdan çekilip seleflerinden Çorumlu Hacı Osmân Efendi Amasya müftüsü oldu. [157]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır; Yüzbaşıoğlu diye tanınır. Ocak defterlerinden, Karakulak Mustafa Paşazade yüzbaşı Ali Bey'in torunu ve Amasya serdarı Yüzbaşıoğlu Mustafa Ağa'nın oğlu olduğu anlaşıldı. 1204 muharreminin başında [Eylül 1789] Amasya muhassılı oldu.
Amasya sancağının has gelirleri geçen yıllara göre değerinden yüksek bir bedelle iltizama verilmiş olduğundan halka yüklenen vergiler oldukça ağırdı. Bununla birlikte Caniklioğulları'nın ve adamlarının zulmünden kurtulmuş olan sancak halkı bu durumdan memnun kaldı.
Saferde Rus savaşında yararlığı görülen Amasya serdengeçtileri ağası Kulçakoğlu Mustafa Ağa turnacıbaşılık payesiyle başbuğ oldu. Ardından Amasya âyanından Yenicelizade Hacı Ahmed Ağa beylerbeyilik rütbesiyle Tutrakan muhafızı oldu.
Rebiülevvelde Abdullah Vecih Efendi müftülükten alındı ve Dizdaroğlu Hacı Hüseyin Efendi Amasya müftüsü oldu. Çorum mutasarrıfı ve mâlikâne yoluyla Mecidözü muhassılı olan Avkatlı Fındık Mustafa Paşa'nın savaş yerinden kaçıp Mecidözü'ne geldiği haber alınınca hakkında ferman çıktı; Amasya muhassılı Mehmed Emin Ağa tarafından yakalanarak idam edildi.
Onun idam edildiğini duyan Püsküllüoğulları da dağılıp saklandılar. Saklandıkları yerlerde birer birer basılarak kimi idam edildi, kimi de gizlendiği evle birlikte yakıldı. Böylece Amasya'nın başındaki bu püsküllü bela da ortadan kalktı.
Fındık Paşazade Süleyman Bey Amasya'ya getirildi. Eşkıyanın cezalandırılıp kökünün kazınmasında hizmeti geçen Millioğlu Süleyman Bey Mecidözü voyvodası oldu. Avkatlıoğulları ortadan kaldırıldı.
Rebiülahirde Köprülü Hacı Paşazade Mehmed Emin Bey Amasya alaybeyi olarak geldi. Köprü âyanından Ulu Yakuboğlu Hacı Ömer Bey Köprü voyvodası, Zaralıoğlu Receb Bey de vezirlikle Sivas valisi oldu.
Cemaziyelevvelde büyük müderrislerden Hasan Efendi kadı oldu, onun adına Şerif Efendizade İbrahim Efendi Amasya naibi oldu. Bu ayda Mahmud Çelebi Tekkesi şeyhi Hacı Mustafa Efendi öldü, yerine oğlu Şeyh Abdullah Efendi geçti.
Receb'in ilk günlerinde, şeyhü'l-kurra (Kur'an okuyucularının başı) Hacı İbrahim Cui Efendi'nin öğrencisi ve damadı olan şeyhü'l-kurra Hafız Hasan Efendi öldü. Zilkadede esnaf şeyhi Hacı Ali Efendi de ölünce oğlu İbrahim Efendi esnaf şeyhi oldu. Müftü Hüseyin Efendi de fetva görevinden çekildi ve seleflerinden Çorumlu Hacı Osman Efendi yeniden Amasya müftüsü oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- muhassıl: sancağın vergi gelirlerini toplayan ve yönetimini de üstlenen görevli
- serdâr: bir şehirdeki yeniçerilerin kumandanı
- rüsûm, tarh: vergiler; vergiyi halka paylaştırıp yükleme
- turnacıbaşı: yeniçeri ocağında bir bölük kumandanının rütbesi
- ber-vech-i mâlikâne: ömür boyu iltizam yoluyla
- fermânlı: hakkında yakalanma ya da idam fermanı çıkmış kişi
- mündefi' olmak: ortadan kalkmak
- tenkîl ve istîsâl: cezalandırıp kökünü kazıma
- şeyhu'l-kurrâ: Kur'an okuyucularının başı
Yüzbaşıoğlu Mehmed Emin Ağa
Hüsameddin'in yeniçeri ocağı defterlerine dayanarak verdiği aile bilgisi, Mehmed Emin Ağa'yı Amasya'nın eski askerî ailelerinden birine bağlar. Önceki maddede yeniçeri ağası olduğu söylenen bu kişinin ağalığı, yeniçeri ağalarını sıralayan listelerde görünmez (bk. 70. madde); muhassıllığı ve Amasya'daki faaliyeti hakkında da başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in sicil kayıtlarına dayanan anlatısı, bu dönem için elimizdeki en ayrıntılı kaynak olmaya devam etmektedir.
Metinde dikkati çeken nokta, Amasya halkının ağır vergiye rağmen Mehmed Emin Ağa'nın gelişinden memnun kalmasıdır. Bu memnuniyetin sebebi önceki iki maddede anlatılan Canikli yönetimidir. 1778'den beri Amasya'yı arpalık ya da valilik yoluyla elinde tutan Caniklizadeler, özellikle Mikdad Ahmed Paşa döneminde, halkın mallarına el koymuş, vakıf dükkânlarını zorla almış ve muhaliflerini sürmüştü. Özcan Mert de Amasya âyanının daha 1778'de Mikdad Ahmed Paşa'nın baskısına dayanamayıp komşu Bozok'a sığındığını kaydeder.
Avkatlıoğulları ve Mecidözü
Fındık Mustafa Paşa'nın mensup olduğu Avkatlıoğulları, bugün Çorum'a bağlı Mecitözü ilçesinin kuruluşuyla ilgili bir ailedir. İlçenin resmî tarihçesi, Hüsameddin'in birinci cildine dayanarak Mecitözü kasabasının Avkat köyü yakınında kurulduğunu, Avkatlızade Hacı Ali Ağa'nın 1728'den itibaren bu köyde oturup büyük nüfuz kazandığını, burada bir cami, bir hamam, bir mektep ve kendine ait büyük bir konak yaptırdığını, torununun da caminin önüne bir medrese inşa ettirdiğini ve köyün böylece kasabaya dönüştüğünü anlatır. Kasabaya bir süre "Hacı Köyü" denmesi de Avkatlıoğlu Hacı Ali Ağa'ya nisbetledir. Hüsameddin'in "Avkatlıoğulları ortadan kaldırıldı" sözü, bu yerel hanedanın siyasi gücünün 1789-90'da sona erdiğini gösterir. Fındık Mustafa Paşa'nın idamına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Avkatlıların yerine Mecidözü voyvodası yapılan Millioğlu Süleyman Bey'in adı da bölgenin aşiret yapısını hatırlatır. Murat Alandağlı'nın araştırmasına göre Milli aşiretinin mensupları XVIII. yüzyılda Mecitözü çevresinde görülmeye başlamıştır; bu aşiretle ilgili en eski belge 1174 [1760-61] tarihlidir ve aşiret mensuplarının halkın malını çaldığından, ürünlerini yağmaladığından söz eder. Millioğlu lakabının bu aşiretle bağlantılı olması mümkündür, ancak kaynaklar bunu doğrudan söylemez.
Amasya'nın batısını ve güneyini kestiren Püsküllüoğulları eşkıyası hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 674–675. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar