Bozokludur. 1098'de Çorum'da müderris görülen Abdülcebbâr Efendi evlâdından Çapan Ahmed Paşa bin Ömer Ağa bin Abdülcebbâr Efendi'nin üçüncü oğludur. Buna Cebbârzâde dendiği gibi Çapanoğlu da denirdi.
1206 muharremi ibtidâsından i'tibâren Amasya muhassılı olup tarafından dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından Ömer Paşazâde Hacı Abdullâh Bey Amasya mütesellimi oldu.
Muharremin üçüncü günü baltacılar kethüdâsı Yûsuf Ağa evkâf-ı sultâniyye tevliyetiyle çerâğ edilip baltacılardan Amasyalı Kâtibzâde Hâfız Osmân Ağa mütevellî kâ'im-makâmı olarak İstanbul'dan geldi. [161]
Rebî'ulevvelde müftü Hacı Hüseyin Efendi'nin isti'fâsı üzerine ulemâ ve a'yânın ittifâkıyla Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi Amasya müftüsü oldu. Sâbık müftünün müsevvidi ve nakîb kâ'im-makâmı Hacı Ömeroğlu Hacı Ömer Efendi bin Mehmed de azl edilip Emîr Hacıoğlu Hacı Hüseyin Efendi kâ'im-makâm oldu.
Cemâziyelevvel ibtidâsında Ahmed Reşîd Efendi Amasya kadısı olup geldi. Bu esnâda Dimetoka'da i'dâm edilen Mikdâd Ahmed Paşa'nın Amasya, Canik, Karahisâr-ı Şarkî ve Sivâs'da olan bütün metrûkâtı zabt ve tahrîr olunmak üzere Canik muhassılı Osmân Ağa'ya ve Amasya mütesellimi Abdullâh Bey'e hitâben bir fermân geldi. Bu fermân mûcibince Amasya'da mukîm olan Mikdâd Paşazâde Hasan Bey Seddülbahir'e nefy edildi.
Cemâziyelâhirde Amasya a'yânından ve meşhûr zenginlerden Arap Hüseyinoğlu el-Hâc Hüseyin Ağa vefât etdiğinden terekesi tahrîr ve vârisleri arasında taksîm edilmek üzere Anadolu kazaskeri Hayrullâh Efendi tarafından çukadârı Mehmed Selîm Ağa geldi. Kadı taksîm etdi. Bu da külliyetli rüsûm kısmeti alıp gitdi.
Receb evâ'ilinde evkâf-ı sultâniyye kâtibi hattât-ı meşhûr kâtibzâde Mehmed Sa'îd Efendi vefât edip yerine yeğeni Kâtibzâde Hâfız [162] Ahmed Kâmilî Efendi bin Abdullâh Efendi geçdi.
Şimdiye kadar cereyân eden tahkîkâtdan anlaşıldığı üzere Hayreddîn Râgıb Paşa zamânında birtakım fukarâ ahâlîye zulüm ve gadr etdikleri anlaşılan Kırgözoğlu Uzun İbrâhim, Hammâloğlu Hacı Mehmed bin Mustafâ, Kel Mûsâoğlu Hüseyin, Karatavukoğlu Mehmed, Soruklu Alî Efendi demekle ma'rûf kimseler hakkında fermân gelip Çankırı'ya nefy edildiler.
Çünkü bunlar Çorum'a nefy edilen sâbık müftü Osmân Efendi hakkında afv ve ıtlâk emrini istihsâl etmek üzere İstanbul'a adamlar göndermişlerdi. Bunu haber alan Beyhân Sultân'ın kethüdâsı Ahmed Efendi pâdişâha arz ve iş'âr eylediğinden bunlar da İstanbul'da buldurulup Çankırı'ya sürülmüşlerdir.
Ramazânda Amasya erkânından Rahtuvân Paşazâde Hacı İbrâhim Bey bin Ömer Bey vefât edip zilhicce evâ'ilinde Çorum'a nefy edilen müftî-i sâbık Hacı Osmân Efendi afv edilerek Amasya'ya geldi. Amasya sancağı Cebbârzâde Süleymân Bey uhdesinde ibkâ edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Bozokludur. 1098 [1686-87] yılında Çorum'da müderris olarak görülen Abdülcebbar Efendi'nin soyundan, Çapan Ahmed Paşa bin Ömer Ağa bin Abdülcebbar Efendi'nin üçüncü oğludur. Kendisine Cebbarzade dendiği gibi Çapanoğlu da denirdi.
1206 muharreminin başından [Ağustos-Eylül 1791] itibaren Amasya muhassılı oldu; onun adına dergâh-ı âli kapıcıbaşılarından Ömer Paşazade Hacı Abdullah Bey Amasya mütesellimi oldu.
Muharremin üçüncü günü baltacılar kethüdası Yusuf Ağa sultan vakıflarının mütevelliliğiyle saraydan çıkarıldı; baltacılardan Amasyalı Kâtibzade Hafız Osman Ağa mütevelli vekili olarak İstanbul'dan geldi.
Rebiülevvelde müftü Hacı Hüseyin Efendi'nin istifası üzerine ulemanın ve âyanın birlikte kararıyla Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi Amasya müftüsü oldu. Eski müftünün fetva müsvedde kâtibi ve nakib vekili Hacı Ömeroğlu Hacı Ömer Efendi bin Mehmed de görevden alındı, yerine Emir Hacıoğlu Hacı Hüseyin Efendi nakib vekili oldu.
Cemaziyelevvel başında Ahmed Reşid Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Bu sırada, Dimetoka'da idam edilen Mikdad Ahmed Paşa'nın Amasya, Canik, Karahisar-ı Şarki ve Sivas'taki bütün mallarının zaptedilip deftere yazılması için Canik muhassılı Osman Ağa'ya ve Amasya mütesellimi Abdullah Bey'e hitaben bir ferman geldi. Bu ferman gereğince Amasya'da oturan Mikdad Paşazade Hasan Bey Seddülbahir'e sürüldü.
Cemaziyelahirde Amasya âyanından ve tanınmış zenginlerden Arap Hüseyinoğlu el-Hac Hüseyin Ağa öldü. Mirasının deftere yazılıp mirasçıları arasında paylaştırılması için Anadolu kazaskeri Hayrullah Efendi'nin çuhadarı Mehmed Selim Ağa geldi. Mirası kadı paylaştırdı; çuhadar da hatırı sayılır bir miras paylaştırma harcı alıp gitti.
Receb'in ilk günlerinde sultan vakıflarının kâtibi, ünlü hattat Kâtibzade Mehmed Said Efendi öldü; yerine yeğeni Kâtibzade Hafız Ahmed Kâmili Efendi bin Abdullah Efendi geçti.
O zamana kadar yürütülen soruşturmalardan, Hayreddin Ragıb Paşa döneminde bir kısım yoksul halka zulmettikleri ve haksızlık yaptıkları anlaşılan Kırgözoğlu Uzun İbrahim, Hammaloğlu Hacı Mehmed bin Mustafa, Kel Musaoğlu Hüseyin, Karatavukoğlu Mehmed ve Soruklu Ali Efendi diye tanınan kişiler hakkında ferman geldi ve bunlar Çankırı'ya sürüldüler.
Çünkü bunlar, Çorum'a sürülen eski müftü Osman Efendi'nin affedilip serbest bırakılması emrini çıkartmak için İstanbul'a adamlar göndermişlerdi. Bunu haber alan Beyhan Sultan'ın kethüdası Ahmed Efendi durumu padişaha arz edip bildirdiğinden bu kişiler de İstanbul'da buldurularak Çankırı'ya sürüldüler.
Ramazanda Amasya'nın ileri gelenlerinden Rahtuvan Paşazade Hacı İbrahim Bey bin Ömer Bey öldü. Zilhiccenin ilk günlerinde Çorum'a sürülmüş olan eski müftü Hacı Osman Efendi affedilerek Amasya'ya geldi. Amasya sancağı Cebbarzade Süleyman Bey'in elinde bırakıldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- evlâd: soy, soyundan gelenler
- ittifâk: birlikte karar
- müsevvid: yazıların müsveddesini hazırlayan kâtip
- kâ'im-makâm: vekil
- metrûkât: ölenin ya da mahkûmun geride bıraktığı mallar
- zabt ve tahrîr: el koyup deftere yazma
- tereke: miras
- çukadâr: büyük devlet adamlarının hizmetindeki özel görevli
- rüsûm-ı kısmet: mirası paylaştırma harcı
- afv ve ıtlâk: affedip serbest bırakma
- istihsâl: elde etme, çıkartma
Çapanoğlu Süleyman Bey ve Ailesi
Süleyman Bey, XVIII. yüzyılın sonunda Orta Anadolu'nun en güçlü âyan hanedanı olan Çapanoğulları'nın reisidir. Özcan Mert'in araştırmasına göre Cebbarzadeler, Çaparzadeler ve Çaparoğulları adlarıyla da bilinen aile, muhtemelen XVII. yüzyıl ortalarında Bozok sancağına yerleşmiştir; Mamalu Türkmenleri'ne mensuptur. Mert'in bildiği en eski ata 1704'te ölen Ömer Ağa, onun bilinen tek oğlu da Ahmed Ağa'dır. Ahmed Ağa 1741'den itibaren Bozok voyvodası olmuş, nüfuzu giderek artmış, sonunda Maraş valiliğini isteyecek kadar ileri gidince 1765'te idam ettirilmiştir. Hüsameddin'in verdiği soy kütüğü bu bilgilerle uyuşur ve bir kuşak daha geriye giderek Ömer Ağa'nın babası olarak 1098 [1686-87] yılında Çorum'da müderris olan Abdülcebbar Efendi'yi gösterir. Ailenin "Cebbarzade" adının kaynağını açıklayan bu kayıt, başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Hüsameddin Süleyman Bey'i Ahmed Paşa'nın üçüncü oğlu olarak anar; Mert ise onu "küçük oğlu" diye niteler ve kardeşleri arasında Mustafa ve Selim beylerin adını verir. Ailenin başına önce ağabeyi Hacı Mustafa Bey geçmişti. 1782 Nisan'ında Mustafa Bey, Canikli Hacı Ali Paşa'nın elde ettiği köleleri tarafından öldürülünce Bâbıâli Bozok mutasarrıflığını Süleyman Bey'e verdi. Mert'e göre bu tarihle başlayan otuz yıl, ailenin en parlak dönemidir; Süleyman Bey'in akıllı, tedbirli ve Bâbıâli'ye karşı genellikle itaatli siyaseti Çapanoğulları'nın nüfuzunu Bozok dışında Çankırı, Amasya, Şarkikarahisar, Kayseri, Adana ve Ankara'ya kadar yaymıştır.
Amasya Muhassıllığı
Hüsameddin'in 1206 muharremi olarak verdiği atama, Mert'in kaydıyla örtüşür. Süleyman Bey 1787-1792 savaşında cepheye asker ve zahire göndermiş, 1790'da 4.000 askerle Rumeli cephesine gitmiş, ertesi yıl da bizzat sefere katılmıştır. Bu hizmetlerine karşılık 1790'da büyük mirahurluk payesi, 1791'de ise bir kürk ile birlikte Amasya sancağının muhassıllığı kendisine verilmiştir. Mert'e göre bu muhassıllık 1793'e kadar sürmüştür; Hüsameddin de metnin son cümlesinde sancağın 1206 sonunda Süleyman Bey'in elinde bırakıldığını söyler.
Bu atamanın Amasya için ayrı bir anlamı vardır. 1770'lerden beri Canikliler'le Çapanoğulları arasında el değiştiren sancak, Canikli ailesinin üç üyesinin idamından hemen sonra rakip ailenin reisine verilmiştir. Süleyman Bey'in Amasya ile ilişkisi bundan sonra da sürmüş, III. Selim 1805 başında Nizam-ı Cedid teşkilatını burada kurması şartıyla Amasya'yı yeniden ona vermiş, IV. Mustafa döneminde 1807 yazında sancak elinden alınmıştır. Süleyman Bey 1813'te ölmüştür.
Mikdad Paşa'nın Malları ve Oğlu Hasan Bey
Hüsameddin'in Mikdad Ahmed Paşa'nın mallarının zaptı ve oğlu Hasan Bey'in Seddülbahir'e sürülmesi hakkındaki kaydı, Mert'in anlatımıyla doğrulanır: III. Selim, kesik başı Karacaahmet'e gömülen Mikdad Ahmed Paşa'nın oğlu Hasan'ı Seddülbahir'e göndermiş, Canikli Hacı Ali Paşazadeler'in emlak ve eşyaları müsadere edilmiştir. Mert'e göre Mikdad Ahmed Paşa'nın Amasya ve çevresinde vakıfları da bulunuyordu. 69. maddede on iki yaşında Amasya mütesellimi yapıldığı anlatılan Hasan Bey, bu sürgün sırasında on yedi yaşlarında olmalıdır.
Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin Müftülüğü
Bu maddede ulemanın ve âyanın ortak kararıyla müftü seçilen Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi, 69. maddede Mikdad Paşa'nın ve oğlu Hasan Bey'in vakıf dükkânlarına el koymasına karşı çıkan kişidir. Canikli yönetimi altında sindirilmeye çalışılan bu âlimin, ailenin yıkılmasından birkaç ay sonra şehrin en yüksek dinî makamına getirilmesi, Amasya'daki güç dengesinin nasıl değiştiğini gösterir. Hayreddin Ragıb Paşa döneminde halka zulmettikleri için Çankırı'ya sürülen kişiler ve onların korumaya çalıştığı eski müftü Hacı Osman Efendi de aynı değişimin öteki yüzüdür. Bu kişiler hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 676–676. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar