Nevşehirlidir. Sadr-ı a'zam İbrâhim Paşa'nın akrabâsından olup "Solak" demekle meşhûrdur. 1136 senesi rebî'ulevvelinin onuncu günü Amasya mutasarrıfı olup kethüdâsı Ahmed Ağa'yı mütesellim gönderdi. Kendisi Îrân harbiyle meşgûl oldu.
Rebî'ulâhirde Amasya alaybeyi Kara Hüseyin Ağa, sâbık alaybeyi Kuloğlu Mustafâ Bey, Amasya serdârı İbrâhîm Ağa, sâbık serdâr Hindîoğlu Mehmed Ağa, sipâhî kethüdâsı Hacı Ahmed Ağa, sâbıkı Ömer Ağa, Amasya'nın [36] bütün züamâ ve erbâb-ı tımârı ve yeniçerileri harbe gitdiler.
Cemâziyelevvel gurresinde Şeyh Mehmed Efendi Amasya kadısı olup geldi. Nakîb kâ'im-makâmı, baş a'yân vekîli ve zehâ'ir-i askeriyyenin cem'i ve sevkine me'mûr oldu. Şevvâlinde Amasya mutasarrıfı Solak Mehmed Paşa Ankara beylerbeyi oldukda Amasya sancağı Çorum mutasarrıfı Mehmed Paşa'ya verildi.
Günümüz Türkçesiyle
Nevşehirlidir. Sadrazam İbrahim Paşa'nın akrabasındandır ve "Solak" lakabıyla tanınır. 1136 [1723-24] yılı Rebiülevvel ayının onuncu günü Amasya mutasarrıfı oldu ve kethüdası Ahmed Ağa'yı mütesellim olarak Amasya'ya gönderdi. Kendisi İran savaşıyla meşguldü.
Rebiülahir ayında Amasya alaybeyi Kara Hüseyin Ağa, önceki alaybeyi Kuloğlu Mustafa Bey, Amasya serdarı İbrahim Ağa, önceki serdar Hindîoğlu Mehmed Ağa, sipahi kethüdası Hacı Ahmed Ağa ile ondan önceki sipahi kethüdası Ömer Ağa, Amasya'nın bütün zaimleri, tımar sahipleri ve yeniçerileri savaşa gittiler.
Cemaziyelevvel ayının ilk günü Şeyh Mehmed Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Nakîbüleşraf kaymakamı ve baş âyan vekili oldu; askerî zahirenin toplanması ve orduya gönderilmesiyle de görevlendirildi. Şevval ayında Amasya mutasarrıfı Solak Mehmed Paşa Ankara beylerbeyi olunca Amasya sancağı Çorum mutasarrıfı Mehmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sadr-ı a'zam: sadrazam, başvezir
- alaybeyi: bir sancaktaki tımarlı sipahilerin komutanı
- serdâr: bir şehirdeki yeniçerilerin başı
- sipâhî kethüdâsı: şehirdeki sipahilerin işlerini yürüten temsilci
- züamâ ve erbâb-ı tımâr: zeamet ve tımar sahipleri, yani dirlik karşılığında sefere giden atlı askerler
- nakîb kâ'im-makâmı: seyyid ve şeriflerin işlerine bakan nakîbüleşrafın şehirdeki vekili
- zehâ'ir-i askeriyye: ordunun yiyecek ve yem ihtiyacı
- cem' ve sevk: toplayıp gönderme
Damad İbrahim Paşa'nın Akrabaları
Solak Mehmed Paşa'yı Hüsâmeddin yalnızca memleketi ve sadrazamla akrabalığı üzerinden tanıtır. Bu iki ayrıntı, atamanın hangi çevreden geldiğini açıkça gösterir. Nevşehirli Damad İbrahim Paşa 1718'den 1730'a kadar sadrazamlıkta kalmış, Lâle Devri diye anılan dönemin en güçlü devlet adamı olmuştur. Eski adı Muşkara olan Nevşehir'de doğmuş, akrabalarını görmek ve iş bulmak için 1689'da İstanbul'a gitmiş, sarayda yükselerek III. Ahmed'in kızı Fatma Sultan'la evlenmiş ve 1718'de sadrazam olmuştur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddesi, paşanın "akrabalarını fazlasıyla koruduğunu" ve rakip gördüğü kimseleri merkezden uzak tuttuğunu belirtir. Patrona İsyanı'nı inceleyen madde de sadrazamın kendi akraba ve yakınlarını yüksek mevkilere getirmesinin siyasî gerilimi artıran sebepler arasında olduğunu yazar. Bir Nevşehirlinin, savaşın en yoğun yılında Amasya gibi önemli bir sancağa getirilip birkaç ay sonra Ankara beylerbeyiliğine yükseltilmesi bu genel tabloya uyar. Solak Mehmed Paşa'nın kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Amasya Askerinin Revan Cephesine Gidişi
Maddenin ikinci paragrafındaki uzun ad listesi, Amasya'nın askerî kadrosunun neredeyse bütünüyle cepheye çekildiğini gösterir. Bu kayıt arşiv belgeleriyle de doğrulanır. Ali Açıkel'in Mühimme Defterleri ve Tokat şer'iyye sicillerine dayanan çalışmasına göre, 1723 sonuna doğru Tiflis'in alınması ve Revan cephesinin açılmasıyla Sivas eyaleti askeri Diyarbakır valisi ve Revan seraskeri Vezir Ahmed Paşa'nın emrine verilmiş; Evâhir-i Rebiülevvel 1136 (19-28 Aralık 1723) tarihli bir hükümle eyalet sancaklarının alaybeylerinden, hazırlıklarını tamamlayıp eyalet askeriyle birlikte Revan'a gitmeleri istenmiştir. Aynı tarihte Tokat, Amasya, Malatya, Tosya, Sivas ve Harput kadılarına ve yeniçeri serdarlarına yazılan bir başka hükümle bu kazalardaki yeniçerilerden ve kuloğullarından yeni serdengeçti bölükleri kurulması emredilmiştir. Hüsâmeddin'in Rebiülahir 1136'da, yani bu emirlerin hemen ardından Amasya alaybeyinin, serdarının ve yeniçerilerinin savaşa gittiğini kaydetmesi bu belgelerle tam olarak örtüşür. Revan kuşatması 24 Haziran 1724'te başlamış, şehir 7 Temmuz'da, kale 28 Eylül 1724'te alınmıştır.
Listede adı geçen Amasya alaybeyi Kara Hüseyin Ağa, ilerleyen maddelerde Hemedan'ın fethindeki yararlığıyla mirliva olacak ve Hemedan kalesi muhafızıyken şehit düşecek olan Kara Hüseyin Bey'dir. Hüsâmeddin onu kendi dedesi olarak anar.
Kadının Üstlendiği Görevler
Yeni gelen kadı Şeyh Mehmed Efendi'nin aynı anda nakîbüleşraf kaymakamlığını, baş âyan vekilliğini ve zahire işlerini üstlenmesi dikkat çekicidir. Baş âyan ve diğer ileri gelenler cepheye gittiği için şehirde bu görevleri yürütecek kimse kalmamıştı. Açıkel'in çalışması, Sivas eyaletinden ordu için zahire satın alındığını, deve ve katır gibi yük hayvanları istendiğini ve bu işlerin kadılar, mütesellimler ve vilayet âyanı eliyle yürütüldüğünü gösterir. Amasya'da bu yük, savaşın sürdüğü yıllarda doğrudan kadının omzuna binmiştir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 637–638. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Münir Aktepe, "Damad İbrâhim Paşa, Nevşehirli", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, 1993, s. 441-443. https://islamansiklopedisi.org.tr/damad-ibrahim-pasa-nevsehirli
- "Patrona İsyanı", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/patrona-isyani
- Ali Açıkel, "III. Ahmed Döneminde Osmanlı-İran Seferlerine Sivas Eyaletinin Katkıları", History Studies, 13/5 (Ekim 2021), s. 1396-1423. https://www.historystudies.net/dergi/iii-ahmed-doneminde-osmanli-iran-seferlerine-sivas-eyaletinin-katkilari20211031380eb.pdf
Diğer kaynaklar