İstanbulludur. Dâmâd ve Sadr-ı a'zam Nevşehirli İbrâhîm Paşa'nın vezîr oğludur. 1140 senesi muharremi gurresinde arpalık vechile Amasya mutasarrıfı olup kethüdâsı Süleymân Ağa tarafından bi'l-iltizâm Hacı Kadiroğlu Hacı Ahmed Ağa Amasya mütesellimi, Helvâcı İsmâ'il Ağa baş a'yân, Dânişoğlu Hacı Osmân Ağa hacıbaşı oldu. [43]
Saferde Sancıoğlu Hacı Hasan Ağa şehir kethüdâsı ve rebî'ulevvelde vüzerâdan silahdâr Mehmed Paşa Sivâs vâlîsi oldu.
Cemâziyelâhir gurresinde Amasya kazâsı sâbık Mekke mollası Amasyalı Mahmûd Paşazâde Hacı İbrâhim Efendi'ye arpalık verildiğinden Eyyûb Efendi Amasya nâ'ibi ve İstanbul'da Amasyalı Musluoğlu İbrâhim Efendi baş defterdâr (mâliye nâzırı) oldu.
Ramazânda meşâhîr-i ulemâdan Büyük Ağa müderrisi Kayyımzâde Hacı İsmâ'il Efendi ve şevvâlde Mahmûd Çelebi Tekkesi şeyhi Arpacıoğlu Şeyh Abdurrahmân Efendi ve zilhiccede esbak müftü ve kâ'im-makâm Zanalı Hacı Ahmed Efendi vefât etdi.
1141 senesi muharrem gurresinde İbrâhim Efendi Amasya nâ'ibi ve Avkatlıoğlu Mehmed Ağa Amasya mütesellimi ve Mecidözü voyvodası Yeğenzâde Hacı Osmân Bey baş a'yân olup Helvâcı Hacı İsmâ'il Ağa da bütün Sivâs vilâyeti cizye muhassılı oldu.
Saferde a'yândan Yakası Tellioğlu Hacı Ahmed Ağa bin Mustafâ Ağa şehir kethüdâsı olup rebî'ulevvelin on üçüncü günü Amasya müftüsü Hâfız Mehmed Efendi'nin azliyle fuhûl-i ulemâdan Tokadlı Şeyh Mustafâ Efendi Amasya müftüsü oldu. [44]
Rebî'ulâhir gurresinde Çiğdem Beyoğlu Şîrînî Mehmed Ağa bin Alî Ağa nakîb kâ'im-makâmı olup recebde Mehmed Paşa Câmi'i vâ'izi ve Yâkût Paşa vakfı mütevellîsi fukahâdan Bolulu İbrâhim Efendi vefât etdi. Ramazân gurresinde İsmâ'il Adlî Efendi Amasya nâ'ibi olup geldi.
Günümüz Türkçesiyle
İstanbulludur. Damat ve Sadrazam Nevşehirli İbrahim Paşa'nın vezir rütbesindeki oğludur. 1140 yılı Muharrem ayının ilk gününde [19 Ağustos 1727] arpalık (geliri maaş yerine verilen sancak) olarak Amasya mutasarrıfı oldu. Kethüdası Süleyman Ağa tarafından iltizam yoluyla (sancağın gelirleri karşılığında) Hacı Kadiroğlu Hacı Ahmed Ağa Amasya mütesellimi, Helvacı İsmail Ağa baş âyan, Dânişoğlu Hacı Osman Ağa hacıbaşı yapıldı.
Safer ayında Sancıoğlu Hacı Hasan Ağa şehir kethüdası oldu; Rebiülevvel ayında vezirlerden Silahdar Mehmed Paşa Sivas valisi oldu.
Cemaziyelâhir ayının ilk gününde Amasya kazası, eski Mekke mollası Amasyalı Mahmud Paşazâde Hacı İbrahim Efendi'ye arpalık olarak verildiğinden Eyyub Efendi Amasya naibi (kadı vekili) oldu. İstanbul'da da Amasyalı Musluoğlu İbrahim Efendi başdefterdar (maliye nazırı) oldu.
Ramazan ayında tanınmış âlimlerden Büyük Ağa Medresesi müderrisi Kayyımzâde Hacı İsmail Efendi, Şevval ayında Mahmud Çelebi Tekkesi şeyhi Arpacıoğlu Şeyh Abdurrahman Efendi, Zilhicce ayında da eski müftü ve kaymakam Zanalı Hacı Ahmed Efendi öldü.
1141 yılı Muharrem ayının ilk gününde [7 Ağustos 1728] İbrahim Efendi Amasya naibi, Avkatlıoğlu Mehmed Ağa Amasya mütesellimi, Mecidözü voyvodası Yeğenzâde Hacı Osman Bey baş âyan oldu; Helvacı Hacı İsmail Ağa da bütün Sivas vilayetinin cizye tahsildarı oldu.
Safer ayında âyandan Yakası Tellioğlu Hacı Ahmed Ağa bin Mustafa Ağa şehir kethüdası oldu. Rebiülevvel ayının on üçüncü günü Amasya müftüsü Hâfız Mehmed Efendi azledildi; yerine seçkin âlimlerden Tokatlı Şeyh Mustafa Efendi Amasya müftüsü oldu.
Rebiülâhir ayının ilk gününde Çiğdem Beyoğlu Şîrînî Mehmed Ağa bin Ali Ağa nakîb kaymakamı (seyyidlerin işlerine bakan temsilcinin vekili) oldu. Recep ayında Mehmed Paşa Camii vaizi ve Yâkut Paşa vakfı mütevellisi, fıkıh âlimlerinden Bolulu İbrahim Efendi öldü. Ramazan ayının ilk gününde İsmail Adlî Efendi Amasya naibi olarak geldi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- arpalık vechile: arpalık olarak; maaş yerine geliri bir kimseye bırakılan görev ya da sancak
- bi'l-iltizâm: iltizam yoluyla, gelir toplama hakkı belli bir bedelle verilerek
- gurre: ayın ilk günü
- hacıbaşı: şehrin hacılarının ve hac işlerinin sorumlusu
- nâ'ib: kadının vekili olarak yargı işlerini gören kişi
- baş defterdâr: maliye işlerinin başı
- meşâhîr-i ulemâ: tanınmış âlimler
- esbak: bir önceki, eski
- cizye muhassılı: gayrimüslimlerden alınan baş vergisinin tahsildarı
- fuhûl-i ulemâ: âlimlerin seçkinleri
- nakîb kâ'im-makâmı: nakîbüleşrafın şehirdeki vekili
- vâ'iz: camide öğüt veren din adamı
- fukahâ: fıkıh âlimleri
Arpalık Olarak Verilen Sancak
Maddenin ilk cümlesi, Amasya'nın o yıllarda nasıl yönetildiğini anlamak için anahtardır. Cahit Baltacı'nın açıkladığına göre arpalık, başlangıçta devlet büyüklerinin atları için verilen arpa parasını anlatırken zamanla aynî ya da nakdî ek gelir anlamına gelmiştir. XVII. yüzyıldan itibaren bir veya birkaç sancağı içine alan arpalıklar yüksek dereceli yöneticilere ve vezirlere çeşitli vesilelerle verilmeye başlanmış, XVIII. yüzyılda bu usulün nizama aykırı biçimde dağıtılması üzerine seyfiye için kaldırılıp yalnız ilmiye mensuplarına bırakılmıştır. Mehmed Paşa'nın Amasya'ya hiç gelmediği, gelirleri kethüdası Süleyman Ağa eliyle iltizama verdiği ve şehri bu yolla mütesellim olan Hacı Ahmed Ağa'nın yönettiği metinden açıkça anlaşılır. Aynı madde içinde Amasya kazasının, yani kadılığının da eski Mekke mollası Hacı İbrahim Efendi'ye arpalık olarak verilmesi, hem idarî hem adlî makamın asıl sahiplerinin şehirde bulunmadığını gösterir; işi naipler ve mütesellimler görür.
Mehmed Paşa Kimdir
Hüsameddin bu Mehmed Paşa'yı yalnız "Nevşehirli İbrahim Paşa'nın vezir oğlu" diye tanıtır. Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın bilinen iki Mehmed adlı oğlu vardır. İlk evliliğinden olan Nevşehirli Mehmed Bey, III. Ahmed'in kızı Atike Sultan'la evlenmiştir. 1717'de evlendiği III. Ahmed'in kızı Fatma Sultan'dan ise, doğum tarihi yaklaşık 1718 olarak verilen ve 16 Haziran 1778'de ölen Sultanzâde Mehmed Paşa ile Mart 1723'te doğan Genç Mehmed Bey dünyaya gelmiştir. Hüsameddin'in kastettiği kişinin hangisi olduğu kaynaklardan kesin olarak anlaşılamadı. "İstanbullu" ve "vezir" nitelemeleri Sultanzâde Mehmed Paşa'ya uyar; bu doğruysa paşa 1727'de henüz dokuz on yaşlarında bir çocuktu ve Amasya'nın ona verilmesi, sadrazamın ailesine sağlanan bir gelirden ibaretti. Bu bir çıkarımdır, belgeyle doğrulanamadı.
Damad İbrahim Paşa'nın yakınlarını önemli makamlara getirmesi, dönemin kaynaklarında sıkça eleştirilen bir durumdur. Bu düzen, 1730 Eylülünde patlayan Patrona Halil İsyanı'yla sona erdi; İbrahim Paşa 1 Ekim 1730 gecesi idam edildi ve III. Ahmed tahttan çekildi. Madde içinde Sivas valisi olduğu kaydedilen Silahdar Mehmed Paşa da isyanın ardından birkaç ay sadrazamlık yapan kişidir.
Adı Geçen Kurumlar
Kayyımzâde Hacı İsmail Efendi'nin müderrisi olduğu Büyük Ağa Medresesi, II. Bayezid'in kapı ağası Hüseyin Ağa tarafından 1488'de yaptırılmıştır. Osmanlı medreselerinde pek görülmeyen sekizgen planıyla bilinir; Taşköprülüzâde Mustafa Muslihiddin Efendi de burada müderrislik yapmıştır ve yapı bugün ayaktadır. Arpacıoğlu Şeyh Abdurrahman Efendi'nin şeyhi olduğu Mahmud Çelebi Tekkesi, bugünkü Hatuniye Mahallesi'nde, Amasya kadılarından Ammâdzâde Bedreddin Mahmud Çelebi tarafından 807 [1404] yılında yaptırılmıştır. Kadir Özköse'nin aktardığına göre Anadolu'nun ilk Nakşibendî tekkesi olarak anılır; II. Bayezid devrinde ise burada Halvetî şeyhleri görev yapmıştır. Bolulu İbrahim Efendi'nin vaizlik yaptığı Mehmed Paşa Camii, II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalası Hızır Paşazâde Mehmed Paşa tarafından yaptırılmış, kitabesine göre Ocak 1486'da tamamlanmıştır. Cami Yeşilırmak yakınında, kendi adını taşıyan mahallededir.
Amasyalı Musluoğlu İbrahim Efendi'nin İstanbul'da başdefterdar olması ve Mahmud Paşazâde Hacı İbrahim Efendi'nin Mekke mollası olmuş bir kadı olarak anılması, Amasya'nın XVIII. yüzyılda da merkeze devlet adamı ve âlim yetiştirmeyi sürdürdüğünü gösterir. Bu iki kişi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 640–640. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Kitaplar
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", AKADEMİAR, 5, 2018, s. 91-118.
Diğer kaynaklar