Kaleciklidir. Şehsüvârzâde demekle meşhûr bir mîr-i mîrândır. 1137 senesi şevvâlinin dördüncü günü Amasya mutasarrıfı olup kendisi Özi muhâfızı olduğundan kethüdâsı Mehmed Ağa'yı mütesellim gönderdi. Şevvâlin onunda müftü Hocazâde Mehmed Efendi isti'fâ edip yerine Mehmed Paşa müderrisi fuzalâdan [38] Çorumlu Hâfız Mehmed Efendi Amasya müftüsü oldu.
Torumtay vakfının tevliyet da'vâsı nâ'ib İsmâ'il Efendi'yi yorduğundan isti'fâya mecbûr olmuşdu. Zilka'de gurresinde sâbık Kastamonu kadısı Çetenzâde Hacı Ahmed Efendi Amasya kadısı olup geldi. Zilhiccede Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey müdde'îleri irzâ ederek müstakilen mütevellî olup mahkeme ve fetvâ-hâne bu müz'ic da‘vâdan kurtuldu.
1138 muharrem gurresinde Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey baş a'yân, Dânişoğlu Hacı Hâfız Mustafâ Efendi hacıbaşı oldu. Rebî'ulevvelin ondokuzuncu günü Trabzon vâlîsi Ârifî Ahmed Paşa Sivâs vâlîsi olmuşdu.
Cemâziyelevvel gurresinde birinci Osmân Ağa'nın ref'iyle Kallâş Mehmed Ağa yeniçeri serdârı ve sonra sipâhî kethüdâsı Ahmed Ağa yerine sipâhîlerden Niğdeli İbrâhim Ağa kethüdâyeri oldu.
Bu esnâda Amasya mutasarrıfı ve Özi muhâfızı Osmân Paşa'nın gerek Özi ve gerek Amasya'da irtikâb etdiği seyyi'ât ve mezâlimi ve Amasya mütesellimi Mehmed Ağa'nın harekât-ı zâlimânesi yüzünden acıklı şikâyetler tevâlî etdiğinden her ikisi de i'dâm edilerek Amasya sancağı Özi muhâfızı olan Mehmed Paşa'ya verildi. [39]
Günümüz Türkçesiyle
Kaleciklidir. Şehsuvarzâde diye tanınan bir mîrimîrandır (beylerbeyi rütbesinde paşa). 1137 [1724-25] yılı Şevval ayının dördüncü günü Amasya mutasarrıfı oldu. Kendisi Özi muhafızı olduğundan kethüdası Mehmed Ağa'yı mütesellim olarak gönderdi. Şevvalin onunda müftü Hocazâde Mehmed Efendi istifa etti; yerine faziletli âlimlerden, Mehmed Paşa Medresesi müderrisi Çorumlu Hâfız Mehmed Efendi Amasya müftüsü oldu.
Torumtay Vakfı'nın tevliyet davası naib İsmail Efendi'yi öylesine yormuştu ki istifa etmek zorunda kalmıştı. Zilkade ayının ilk günü önceki Kastamonu kadısı Çetenzâde Hacı Ahmed Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Zilhicce ayında Gürcüzâde Hacı İbrahim Bey davacıları razı ederek vakfın tek başına mütevellisi oldu; mahkeme ve fetvahane de bu bıktırıcı davadan kurtuldu.
1138 [1725-26] yılı Muharrem ayının ilk günü Gürcüzâde Hacı İbrahim Bey baş âyan, Dânişoğlu Hacı Hâfız Mustafa Efendi hacıbaşı oldu. Rebiülevvel ayının on dokuzuncu günü Trabzon valisi Ârifî Ahmed Paşa Sivas valisi olmuştu.
Cemaziyelevvel ayının ilk günü Birinci Osman Ağa'nın görevden alınmasıyla Kallâş Mehmed Ağa yeniçeri serdarı oldu. Sonra sipahi kethüdası Ahmed Ağa'nın yerine sipahilerden Niğdeli İbrahim Ağa kethüdayeri oldu.
Bu sırada Amasya mutasarrıfı ve Özi muhafızı Osman Paşa'nın gerek Özi'de gerek Amasya'da işlediği kötülükler ve zulümler ile Amasya mütesellimi Mehmed Ağa'nın zalimce davranışları yüzünden acıklı şikâyetler birbiri ardınca geldi. Bunun üzerine her ikisi de idam edildi ve Amasya sancağı Özi muhafızı olan Mehmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mîr-i mîrân: beylerbeyi, beylerbeyi rütbesindeki paşa
- fuzalâ: faziletli, bilgili kimseler
- müdde'î: davacı
- irzâ: razı etme, gönlünü alma
- müstakilen: tek başına
- fetvâ-hâne: müftünün fetva verdiği daire
- müz'ic: bıktırıcı, rahatsız edici
- ref': görevden alma
- kethüdâyeri: sipahilerin şehirdeki temsilcisi
- seyyi'ât ve mezâlim: kötülükler ve zulümler
- tevâlî: art arda gelme
Kalecikli Şehsuvarzâdeler
Hüsâmeddin, bu maddeden hemen önceki maddede 1134'te Amasya mutasarrıfı olan Mehmed Paşa'yı da "Kalecikli, Şehsüvarzâde vezir Gâzî Paşa'nın evlâdından" diye tanıtır. Böylece iki yıl içinde aynı Kalecik ailesinden iki paşa Amasya'ya mutasarrıf olmuş olur. Ailenin Kalecikli olduğu başka kaynaklarla da doğrulanır: Şehsuvarzâde Mustafa Paşa'nın biyografisi onun Kengırı'ya (Çankırı) bağlı Kalecik'te doğduğunu, 1746'da vezirlikle kaptanıderyalığa getirildiğini ve 1762-63'te öldüğünü kaydeder. Osman Paşa'nın kendisi hakkında ise başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsâmeddin'in anlattığı akıbet, yani görev yerindeki zulümler yüzünden mütesellimiyle birlikte idam edilmesi, XVIII. yüzyılda taşra yöneticilerine karşı yürütülen sert uygulamaların bir örneğidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki mütesellim maddesi de bu yüzyılda mütesellimlerin yolsuzluk ve baskılarına dair şikâyetlerin çoğaldığını, bir kısmının topladıkları vergiyi zimmetlerine geçirdiğini belirtir.
Ârifî Ahmed Paşa
Maddede Sivas valiliğine getirildiği yazılan Ârifî Ahmed Paşa, devrin dikkat çekici devlet adamlarından biridir. Abdullah Zararsız'ın arşiv belgelerine dayanan çalışmasına göre Ahmed Paşa kalemiyede yetişmiş, devlet bürokrasisinin en yüksek makamı olan reîsülküttâblığa kadar yükselmiş, ardından vezirlik rütbesiyle seyfiye sınıfına geçmiştir. 1724'te Revan seraskeri olarak şehri kuşatmış ve almış, fakat fetihten birkaç gün sonra parasız kalan bir grup yeniçerinin çıkardığı kargaşada yaralanıp esir düşmüştür. Bu olaydan sonra 14 Haziran 1725'te Diyarbekir ve Revan valiliklerinden alınarak Trabzon valiliğine gönderilmiş, Trabzon'daki görevi kısa sürmüş ve 1725 yılı sonlarında Sivas valiliğine tayin edilmiştir. Hüsâmeddin'in verdiği 19 Rebiülevvel 1138 tarihi Kasım 1725'e denk gelir ve bu bilgiyle uyuşur. Zararsız, Sicill-i Osmânî'de Sivas'a atanmanın 1728 olarak geçtiğini de not eder; Hüsâmeddin'in tarihi arşiv kaydına daha yakındır.
Sivas valiliği de uzun sürmemiş, Ahmed Paşa 12 Ocak 1726'da Halep valiliğine geçmiştir. Hayatının sonu ise ihanet suçlamasıyla gelmiştir. Subhî Tarihi'ne ve mühimme kayıtlarına göre Gence ve Revan seferlerinde selefinin şöhret kazanmasını engellemek için askerler arasında fitne çıkardığı, azlinden sonra da İran şahıyla haberleştiği ortaya çıkmış; Van muhafızıyken Revan için gönderilen para ve zahireye el koyduğu da suçları arasında sayılmıştır. Uzun bir kaçış ve göstermelik bir aftan sonra 1732 sonbaharında Teke sancağında öldürülmüş, malları müsadere edilmiştir.
Müftülük ve Medrese
Amasya müftülüğüne getirilen Çorumlu Hâfız Mehmed Efendi'nin müderris olduğu Mehmed Paşa Medresesi, Yeşilırmak kıyısındaki Mehmed Paşa Külliyesi'nin parçasıydı. Külliyeyi II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalası Hızır Paşazâde Mehmed Paşa (ö. 900/1495) yaptırmıştır; caminin kitabesine göre inşaat 891 Muharreminde (Ocak 1486) tamamlanmıştır. Cami, medrese, imaret, türbe, tabhane, zaviye, çeşme ve hazireden oluşan külliyeden bugüne yalnızca cami, tabhane olması muhtemel yan mekânlar ve türbe ulaşmıştır. Medrese ile imaret yanarak yok olduğundan mimarileri bilinmemektedir.
Müftü, naib ve kadının birbirinin ardından değiştiği bu satırlar, Torumtay Vakfı davasının şehirdeki yargı düzenini ne kadar meşgul ettiğini de gösterir. Hüsâmeddin naibin istifasını doğrudan bu davaya bağlar; dava ancak Gürcüzâde Hacı İbrahim Bey'in öteki hak iddia edenleri "razı etmesiyle", yani büyük ihtimalle bir uzlaşma ya da ödeme karşılığında sona ermiştir. Aynı İbrahim Bey'in birkaç hafta sonra baş âyan seçilmesi, vakıf tevliyeti ile şehir yönetimindeki nüfuzun birbirini nasıl beslediğini açıkça gösterir. Yeni kadı Çetenzâde Hacı Ahmed Efendi'nin halka ve âyana kendini sevdirdiği bir sonraki maddede anlatılır; Hüsâmeddin onu 1145'te ikinci kez Amasya kadısı olarak da kaydeder.
Yeniçeri serdarlığından alınan "Birinci Osman Ağa" adındaki sayı, sonraki maddelerde geçen "Altıncı Hüseyin Ağa", "Onuncu Mehmed Ağa" gibi adlarla birlikte düşünüldüğünde, muhtemelen kişinin bağlı olduğu yeniçeri ortasının numarasını gösterir; bu, metinden çıkarılan bir yorumdur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 638–638. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdullah Zararsız, "18. Yüzyılda Vezaretten İhanete Bir Osmanlı Devlet Adamı: Arifî Ahmed Paşa'nın Hayatı ve Muhallefatı", Belleten, 89/316 (Aralık 2025). https://belleten.gov.tr/tam-metin/3807/tur
- Yücel Özkaya, "Mütesellim", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 32, 2006, s. 203-204. https://islamansiklopedisi.org.tr/mutesellim
- Ebru Karakaya, "Mehmed Paşa Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, 2003, s. 511-512. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-kulliyesi
Diğer kaynaklar