Amasyalıdır. Esbak Amasya serdârı Dal Ahmed Ağa’nın mahdûmudur. Yeniçeri ocağında “Çuçu, Somuncu” demekle meşhûrdur.⁶⁷⁸ Bilâ-sebeb azl u nefye giriftâr olduğundan afvıyla 1100 senesi rebîülâhirinin gurresinde Amasya sancağı beyi olup Rumeli Harbi’ne me’mûr oldu. İstanbul maliyesinden istikrâz eylediği on beş bin kuruş ile kapısını tanzîm⁶⁷⁹ ve a‘yândan Rahtuvân Mehmed Ağa’yı Amasya mütesellimi tâyin ederek harbe gitdi. Nefîr-i ‘âmm askerîde türedileri tenkîl ve istisâl etmekde idi.
Sivas beylerbeyi olan Mirzâ Mehmed Paşa kethüdâsı Amasyalı Hatîbzâde Halîl Ağa’yı Sivas’a mütesellim gönderdi. Kendisi de me’mûr olduğu eşkıyâ tenkîline devâm ederek Geldiklân nâhiyesine hareket etmek üzere iken tâ‘una tutuldu. [209]
Müfettiş Kadızâde Hüseyin Paşa, bu esnâda maktûl Gedik Paşa’dan ayrılıp Çorum havâlisinde gâretkerâne şekâvet eden Cerîd oğlu Mehmed Paşa’yı basıp cem‘iyyetini perişan ve kendisini i’dâm etdikden sonra Geldiklân nâhiyesine kadar gelmişdi.
Amasya mütesellimi Rahtuvân Mehmed Ağa, Kuloğlu Halîl Ağa’yı Amasya kâ’im-makâmı nasb edib a‘yân kuvvetleriyle beraber Geldiklân’a gitdi. Bütün nâhiyeyi her taraftan abluka ederek taradılar. Nihâyet Bayburdluoğulları’nı tehassun ve ihtifâ etdikleri Bağlıca Çiftliği’nde basıp Hasan, Hüseyin, Ahmed paşaları ve Hüseyin Paşa’nın kethüdâsı ve mütesellimi Veli Paşazâde Mahmûd Beyi ve yoldaşlarını ahz u i’dâm ederek Amasya sancağını türedilerden temizlediler.
Cumâdelûlâ evâilinde tâ‘undan müteessiren Amasya’da vefât neden Sivas Beylerbeyi Mirzâ Mehmed Paşa’nın yerine Rakka Beylerbeyi Derviş Süleyman Paşa vezâretle Sivas vâlisi oldu. Cumâdelâhirede Hanyâ muhâfızı Amasyalı Halîl Paşa’ya ve receb evâilinde Çardak muhâfızı Köprülü Ammizâde Hüseyin Paşa’ya vezâret verildi.
Kezâlik Amasya a‘yânından hizmetleri sebk eden Peçelizâde Hasan Bey’e Canik, Çomar Ali Ağa’ya Çorum, Yeğen Hasan Ağa’ya Karahisar-ı Şarkî sancakları bâ-rütbe-i mîrimîrani ve Bekir Beyzâde Ömer Bey’e de Divriği sancağı, mütesellim Rahtuvân Mehmed ve Bağdatlıoğlu Kara Mehmed ağalara dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı verildi.
Şa’bân evâilinde Amasya Sancağı Beyi Mustafa Bey muhârebelerde [210] gösterdiği yararlıklara binâen Konya beylerbeyi olup Amasya sancağı Anadolu müfettişlerinden Hüseyin Paşa’ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Önceki Amasya serdarı Dal Ahmed Ağa'nın oğludur. Yeniçeri ocağında "Çuçu" ve "Somuncu" lakaplarıyla tanınır. Sebepsiz yere azledilip sürgüne gönderilmişti; affedilmesi üzerine 1100 yılı rebiülahirinin ilk günü [Ocak 1689] Amasya sancağı beyi oldu ve Rumeli savaşına görevlendirildi. İstanbul maliyesinden ödünç aldığı on beş bin kuruşla maiyetini (kapı halkını) düzenledi, ayandan Rahtuvan Mehmed Ağa'yı Amasya mütesellimi atayarak savaşa gitti. Genel seferberlik (nefîr-i âm) askeriyle türedileri cezalandırıp kökünü kazımakla meşguldü.
Sivas beylerbeyi olan Mirza Mehmed Paşa, kethüdası Amasyalı Hatibzâde Halil Ağa'yı mütesellim olarak Sivas'a gönderdi. Kendisi de görevlendirildiği eşkıya takibini sürdürerek Geldiklân nahiyesine hareket etmek üzereyken vebaya yakalandı.
Müfettiş Kadızâde Hüseyin Paşa bu sırada, öldürülen Gedik Paşa'dan ayrılıp Çorum çevresinde yağmacılık ve eşkıyalık eden Ceridoğlu Mehmed Paşa'yı baskınla yakalamış, topluluğunu dağıtıp kendisini idam ettikten sonra Geldiklân nahiyesine kadar gelmişti.
Amasya mütesellimi Rahtuvan Mehmed Ağa, Kuloğlu Halil Ağa'yı Amasya kaymakamı atayıp ayanın kuvvetleriyle birlikte Geldiklân'a gitti. Bütün nahiyeyi her taraftan kuşatarak taradılar. Sonunda Bayburdluoğullarını korunup saklandıkları Bağlıca Çiftliği'nde basarak Hasan, Hüseyin ve Ahmed paşaları, Hüseyin Paşa'nın kethüdası ve mütesellimi Veli Paşazâde Mahmud Bey'i ve yoldaşlarını yakalayıp idam ettiler ve Amasya sancağını türedilerden temizlediler.
Cemaziyelevvel başlarında Sivas Beylerbeyi Mirza Mehmed Paşa vebadan Amasya'da vefat edince yerine Rakka Beylerbeyi Derviş Süleyman Paşa vezirlikle Sivas valisi oldu. Cemaziyelahirde Hanya muhafızı Amasyalı Halil Paşa'ya, receb başlarında da Çardak muhafızı Köprülü Amcazâde Hüseyin Paşa'ya vezirlik verildi.
Aynı şekilde Amasya ayanından hizmetleri görülen Peçelizâde Hasan Bey'e Canik, Çomar Ali Ağa'ya Çorum, Yeğen Hasan Ağa'ya Karahisâr-ı Şarkî sancakları beylerbeyi rütbesiyle; Bekir Beyzâde Ömer Bey'e Divriği sancağı, mütesellim Rahtuvan Mehmed ve Bağdatlıoğlu Kara Mehmed ağalara da Divan-ı Hümayun kapıcıbaşılığı verildi.
Şaban başlarında Amasya Sancak Beyi Mustafa Bey, savaşlarda gösterdiği yararlıklardan dolayı Konya beylerbeyi oldu ve Amasya sancağı Anadolu müfettişlerinden Hüseyin Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- serdâr: taşradaki yeniçerilerin komutanı
- azl u nefy: görevden alma ve sürgün
- istikrâz: borç alma
- kapı: bir devlet adamının maiyeti, kapı halkı
- gâretkerâne şekâvet: yağmacılıkla yapılan eşkıyalık
- cem'iyyet: toplanmış kalabalık, çete
- kâ'im-makâm: vekil yönetici
- tehassun ve ihtifâ: korunup saklanma
- ahz u i'dâm: yakalayıp idam etme
- muhâfız: bir kaleyi ya da önemli bir yeri korumakla görevli komutan
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı: saray kapıcılarının başı unvanı; taşra ileri gelenlerine de rütbe olarak verilirdi
Çuçu Mustafa Bey
Hüsameddin'in dipnotlarına göre "çuçu" Türkçede şirin, hoş anlamına gelir ve Mustafa Bey, Amasya'daki Çuçuzâdeler ailesinin atasıdır. Yazar, Mustafa Bey'in İstanbul maliyesinden aldığı borcu da belgeyle gösterir: evkaf mahzeninde gördüğü bir borç defterinde "Amasya Beyi Çuçu Mustafa Bey'e Amasyalı Mustafa Efendi'nin kefaletiyle verilen 15000 kuruş, rebiülahir başı" kaydı bulunmaktadır; kefil olan Mustafa Efendi, rûznâmeci Sefer Ağazâde'dir. Bu kayıt, Osmanlı taşrasında bir sancak beyinin göreve başlarken maiyetini kurmak için borçlanmak zorunda kaldığını gösteren somut bir örnektir. Bir önceki maddede Ömer Paşazâde Ebubekir Ağa'nın kul kethüdalığına "Amasyalı Çuçu Mustafa Ağa yoluyla" geldiğinin söylenmesi de Mustafa Bey'in yeniçeri ocağındaki nüfuzunu gösterir. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Bayburdluoğullarının Sonu
Hüsameddin'e göre Yeğen Osman Paşa'nın oğulları Hasan ve Hüseyin paşalar, yeğeni Ahmed Paşa ve Hüseyin Paşa'nın kethüdası Veli Paşazâde Mahmud Bey, Geldiklân'daki Bağlıca Çiftliği'nde Amasya ayanının kuşatmasıyla yakalanıp idam edilmiştir. Meryem Kaçan Erdoğan'ın çalışmasında ise Yeğen'in Konya'ya hâkim olan dayısı Kara Hasan Bey ile yeğeni Ahmed Bey'in 1688 yılında ortadan kaldırıldığı belirtilir. Bu iki bilgi tarih ve kişi bakımından tam örtüşmez; aynı adı taşıyan farklı akrabalar söz konusu olabileceği gibi, olayların taşradaki yankısı farklı kaynaklara farklı biçimde yansımış da olabilir.
Yeğen Osman Paşa'nın kendi sonu da aynı aylarda gelmiştir. Kışı geçirmek için Sofya'ya çekilen Yeğen orada bağlar tarafında Yeğenâbâd adıyla anılan evler ve ahırlar yaptırmış, çevre halkına salmalar salmıştı. Üzerine gönderilen Serasker Receb Paşa önce "Küçük Yeğen" denen yeğenini ve otuz beş adamını Filibe hanlarında basıp öldürdü. Nefîr-i âm askerinin çemberi daraldıkça Yeğen, Deli Veli Paşa, Uzun Mehmed Paşa, Yadigâroğlu Mustafa Paşa ve binden fazla adamıyla Niş tarafına kaçtı; Kosova'dan sonra İpek kasabasına geçti. Burada yakalanan adamlarından beş katar yükü altın ele geçirildi. Yeğen otuz adamıyla kaçmayı denediyse de takip sonucu yakalanarak öldürüldü ve başı Edirne'ye gönderildi. Aynı dönemde Sivas'taki Gedik Mehmed Paşa ile Çorum'daki Ceridoğlu da ortadan kaldırılmış, sarıca ve sekban adı resmen kaldırılmıştır. Hüsameddin'in Kadızâde Hüseyin Paşa'nın Ceridoğlu'nu basıp idam ettiğine dair kaydı bu genel bilgiyle uyuşur.
Bağlıca Çiftliği
Bugün Amasya merkeze bağlı, şehrin batısında Bağlıca adlı bir köy bulunmaktadır. Hüsameddin'in Bayburdluoğullarının yakalandığı yer olarak verdiği "Bağlıca Çiftliği"nin bu köyle aynı yer olup olmadığı belgelerle doğrulanamadı; ancak Geldiklân nahiyesinin Amasya'nın batı kesimini kaplaması bu ihtimali güçlendirir.
Vezirlik Tevcihleri
Maddenin sonundaki tevcihlerden biri başka kaynakla doğrulanabilmektedir. Köprülü Mehmed Paşa'nın küçük kardeşi Hasan Ağa'nın oğlu olan Amcazâde Hüseyin Paşa, Viyana bozgunundan sonra Şehrizor beylerbeyiliğiyle İstanbul'dan uzaklaştırılmış, ardından Kastamonu sancağı ile Gelibolu yakınındaki Çardak muhafızlığına getirilmiş, 1689'da da vezirlik rütbesiyle Boğazhisar muhafızlığına tayin edilmiştir. Hüsameddin'in 1100 yılı receb başında (Nisan-Mayıs 1689) "Çardak muhafızı Köprülü Amcazâde Hüseyin Paşa'ya vezirlik verildi" kaydı bu bilgiyle uyuşur. Amcazâde Hüseyin Paşa 1697'de sadrazam olmuş, 26 Ocak 1699'da Karlofça'da Avusturya, Lehistan ve Venedik ile yapılan antlaşmayı onun sadareti gerçekleştirmiştir. Rakka beylerbeyiyken Sivas valiliğine getirilen Derviş Süleyman Paşa ile Hanya muhafızı Amasyalı Halil Paşa hakkında ise başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Amasya ayanına verilen sancak ve rütbeler, devletin Yeğen Osman Paşa'nın adamlarını sancaklardan temizleyen yerel güçleri ödüllendirdiğini gösterir. Bir yıl önce Yeğen'in oğullarına ve adamlarına dağıtılan Canik, Çorum ve Karahisâr-ı Şarkî sancaklarının bu kez onlarla savaşan Amasya ayanına verilmesi, 1688-1689 yıllarında taşradaki dengenin ne kadar hızlı değiştiğini açıkça ortaya koyar.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 612–613. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Meryem Kaçan Erdoğan, "Bozgun Yıllarında (1683-1699) Rumeli'de Eşkıyalık Faaliyetleri", Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 26 (2012), s. 19-66, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3172653
- Abdülkadir Özcan, "Süleyman II", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-ii
- M. Münir Aktepe, "Amcazâde Hüseyin Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/amcazade-huseyin-pasa
- Sabit Genç, "XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Veray Kazasında Bir Yörük Cemaati: Sosyal ve Ekonomik Özellikleri ile Cemaat-ı Gökçeli", Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7 (2020), s. 39-68, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1170553
Diğer kaynaklar